یک پژوهشگر حوزه آب عنوان کرد
به گزارش انجمن خرد آورده شده از ایسنا فاطمه ظفرنژاد- پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار - در نشست خبری «چالش های پایداری محیط زیست و آینده تمدن این سرزمین» که در موسسه مطالعات دین و اقتصاد برگزار شد با انتقاد از الگوهای یکسان توسعه، مصرف گرایی و نظام اقتصاد سیاسی حاکم بر جهان، این عوامل را از تهدیدهای جدی پایداری تمدن ها و محیط زیست دانست. وی با تاکید بر ضرورت بازگشت به اقتصاد بومی و متناسب با ظرفیت های اقلیمی هر منطقه، نسبت به پیامدهای تخریب منابع طبیعی، سدسازی های گسترده، نابودی تالاب ها، جنگل زدایی و گسترش صنایع آلاینده هشدار داد.
این پژوهشگر همچنین با اشاره به پیامدهای توسعه ناپایدار در ایران و جهان، از جمله خشک شدن تالاب هورالعظیم، گسترش ریزگردها و تخریب زیستگاه های طبیعی، بر ضرورت تغییر الگوهای حکمرانی و توسعه تاکید کرد. ظفرنژاد با انتقاد از وابستگی غذایی کشورها به بازارهای جهانی، امنیت غذایی و تولید محصولات اساسی در داخل کشور را از الزامات پایداری و حفظ منافع نسل های آینده دانست و معتقد بود رفاه و خوشبختی انسان نباید به بهای نابودی طبیعت و منابع زمین تمام شود.
در ادامه، مشروح اظهارات فاطمه ظفرنژاد- پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار- در این نشست را می خوانید:
این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار- با اشاره به پیشینه تمدن های بشری و نحوه تعامل انسان با طبیعت اظهار کرد: پژوهشگران معتقدند جهانی سازی، مصرف زدگی و اقتصاد سیاسی از سه عامل بسیار مهم در نابودی تمدن ها هستند و با پایداری تمدن ها سازگاری ندارند. این دیدگاه این پرسش را مطرح می کند که تمدن برای انسان روی کره زمین چه معنایی دارد و آیا انسان امروز متوجه پیامدهای رفتار خود شده است یا خیر.
وی ادامه داد: در این دیدگاه جهانی سازی، مصرف زدگی و نظام اقتصاد سیاسی جهان مورد نقد قرار می گیرند چراکه این عوامل می توانند تمدن و پایداری آن را تحت تأثیر قرار دهند. همچنین این موضوع مطرح می شود که برای نیکبختی مردم زمین به اقتصادی نیاز داریم که ما را به شناخت تمدن و حرکت در مسیر تمدنی هدایت کند در غیر این صورت تمدن از میان می رود و انسان نیز در نهایت از بین خواهد رفت.
ظفرنژاد با بیان اینکه باید اقتصاد را از نظام حاکم بر جهان جدا کرد گفت: در جهان امروز نظام اقتصادی و اقتصاد سیاسی موجود عمدتاً بر مبنای ارزش هایی مانند طلا و دلار تعریف شده درحالی که ارزش های تمدنی و انسانی در این نظام جایگاه چندانی ندارند به همین دلیل این پرسش مطرح می شود که آیا انسان می تواند خودش را نجات دهد؟ در شرایطی که مدارس دانشگاه ها، بیمارستان ها و شرکت های اسلحه سازی به دنبال افزایش درآمد و سود خود هستند نقش ارزش های انسانی، اجتماعی و باورها در دانش و زندگی بشر تا چه اندازه کاهش یافته است؟
وی با اشاره به دیدگاه های مطرح شده در کتاب علم زدگی اظهار کرد: یکی دیگر از استادان دانشگاه آمریکایی در کتابی با عنوان علم زدگی به نقد دانشی می پردازد که صرفا با هدف کسب ثروت و پول تولید می شود. این دیدگاه نشان می دهد که وقتی دانش در چارچوب نظام حکمرانی اقتصاد سیاسی قرار می گیرد ممکن است بسیاری از ارزش ها و نیازهای واقعی انسان و کره زمین را به فراموشی بسپارد.
این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار با اشاره به نقدهای مطرح شده درباره نظام اقتصادی حاکم بر جهان تصریح کرد: برخی از این نظام با عنوان نظام سلطه یاد می کنند و برخی دیگر آن را نظام اقتصاد آزاد می نامند اما آنچه اهمیت دارد این است که نظام موجود با اقتصاد بومی و پایدار مغایرت دارد. این نظام که از شرق تا غرب جهان گسترش یافته با پایداری اجتماعی سازگار نیست و آثار آن را می توان در مسائل اجتماعی و اقتصادی کشورهای مختلف از جمله آمریکا و فرانسه مشاهده کرد.
ظفرنژاد با بیان اینکه بخش نخست این کتاب به بررسی پیامدهای نظام اقتصاد سیاسی بر محیط زیست می پردازد گفت: در این آثار نشان داده می شود که چگونه دریاچه ها، رودخانه ها، کوهستان ها، تالاب ها و بسیاری از عرصه های محیط زیستی کره زمین برای دستیابی به منافع اقتصادی و کسب پول بیشتر از میان رفته اند درحالی که این رویکرد در بسیاری از موارد نیز به نتیجه مورد انتظار نرسیده است.
وی همچنین درباره مفهوم اقتصاد بومی و پایدار توضیح داد: اقتصاد بومی و پایدار به این معنا نیست که یک جامعه نباید با جهان ارتباط داشته باشد یا جهانی فکر نکند بلکه به این معناست که هر جامعه باید بتواند بر اساس ظرفیت ها و ویژگی های خود نیازهایش را تامین و ساختار اقتصادی خود را حفظ کند. کره زمین بیش از ۳۰ اقلیم دارد و برای تداوم زندگی انسان برنامه ریزی برای تولید و پیشرفت چه آن را توسعه بنامیم و چه عنوان دیگری برای آن انتخاب کنیم باید در چارچوب ویژگی های اقلیمی هر منطقه انجام شود تا به نابودی آن منجر نشود چراکه در غیر این صورت محیط زیست و در نهایت خود انسان نیز آسیب می بیند.
این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار با بیان اینکه نمی توان تمام الگوهای زندگی و توسعه را به شکل یکسان در جهان اجرا کرد، اظهار کرد: هیچ چیزی به جز ارزش های معنوی و باورها معنوی نمی تواند به شکل یکسان در همه جهان تعریف شود نه الگوی ساخت وساز، نه اقتصاد، نه امنیت غذایی و نه سبک زندگی نمی توانند بدون توجه به شرایط هر منطقه الگویی جهانی و یکسان داشته باشند.
ظفرنژاد در ادامه صحبت هایش تشریح کرد: انسان در طول این دوره بر اساس اقلیم و شرایط محیطی خود زندگی کرده و نمونه های بسیار زیبایی از سازگاری معماری و شیوه زندگی با محیط در نقاط مختلف جهان وجود دارد یکی از دلایل تداوم تمدن بشر در طول ۱۲ هزار سال گذشته همین سازگاری با شرایط اقلیمی و محیطی بوده اما امروز با نوعی مهندسی فراگیر مواجه هستیم که الگوهای ساخت وساز و توسعه را از یک منطقه به مناطق دیگر منتقل می کند. در نتیجه شهرهای مختلف جهان به شکل های مشابهی ساخته می شوند به گونه ای که اگر از بالا به تصاویر برخی شهرها در نیویورک، دهلی یا بخش هایی از تهران نگاه کنیم تفاوت چندانی میان الگوهای ساخت وساز آن ها مشاهده نمی شود.
وی ادامه داد: نتیجه چنین رویکردی تخریب محیط زیست و هدررفت بسیار بالای منابع زمین است. امروز با پیامدهای این نوع توسعه در شهرهای مختلف مواجه هستیم و کافی است به تصاویر هوایی شهرها نگاه کنیم تا مشخص شود که تا چه اندازه الگوهای ساخت وساز و توسعه در مناطق مختلف جهان به یکدیگر شبیه شده اند بدون اینکه شرایط اقلیمی و محیطی هر منطقه به درستی مورد توجه قرار گرفته باشد.
این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار معتقد است: یکی از معیارهای حفظ محیط زیست جلوگیری از نابودی زیستگاه ها و حفظ ساختار طبیعی شهرها و مناطق مختلف است اما اکنون بسیاری از شهرها به سرچشمه های اصلی آلودگی تبدیل شده اند و این مسئله به یکی از فاجعه های زیست محیطی عصر حاضر تبدیل شده است.
وی افزود: شهرهای قدیمی ایران، هند، چین و بعدها شهرهای اروپایی و یونان به این شکل تخریبگر و مصرف کننده نبودند و بر اساس اصولی متناسب با شرایط محیطی و اقلیمی ساخته می شدند. در گذشته ساختار شهرها به گونه ای بود که با طبیعت منطقه سازگاری داشته باشد اما امروز این اصول تا حد زیادی نادیده گرفته شده است. به طور مثال یکی از بزرگ ترین سدهای جهان روی رودخانه کلرادو ساخته شد اما چند سال پس از آن جریان رودخانه در پایین دست کاهش یافت و تالاب بزرگی در کالیفرنیا که یکی از تالاب های شگفت انگیز جهان بود خشک شد. با وجود چنین تجربه هایی این الگو در نقاط مختلف جهان مورد استفاده قرار گرفت.
ظفرنژاد ادامه داد: نمونه دیگر سدسازی در ترکیه و اجرای طرحی است که ابعاد و پیامدهای آن همچنان محل پرسش است به گونه ای که ترکیه حدود ۲۵ سد بزرگ ساخت که پیامدهای آن بر منابع آبی کشورهای پایین دست از جمله سوریه و عراق، تأثیر گذاشت. همچنین خشک شدن تالاب هورالعظیم نیز از جمله پیامدهای این نوع مدیریت منابع آب است که مصیبت ریزگردها را به دنبال داشته و آثار آن تا شرق ایران نیز گسترش یافته است.
وی با بیان اینکه پیامدهای این رویکرد تنها به محیط زیست محدود نمی شود، اظهار کرد: ریزگردها و تخریب منابع طبیعی هم اقتصاد و هم زندگی مردم را تحت تأثیر قرار می دهند و این موضوع نشان می دهد که تقلید از الگوهای توسعه، شیوه زندگی و حکمرانی بدون توجه به شرایط بومی تا چه اندازه می تواند ویرانگر باشد. وقتی تالابی به بزرگی هورالعظیم که یکی از تالاب های بزرگ جهان بوده از بین می رود گونه های مختلف آبزی، پرندگان، پستانداران، گاومیش ها و دیگر موجوداتی که به این آب وابسته اند نیز با خطر نابودی مواجه می شوند. با از بین رفتن نسل این موجودات چه اتفاقی برای طبیعت و در نهایت برای خود انسان رخ خواهد داد؟
ظفرنژاد با تأکید بر پیوستگی موجودات زنده در نظام هستی اظهار کرد: بر اساس قانون وحدت همه انسان ها و موجودات در هستی با رشته هایی نادیدنی به یکدیگر متصل هستند از مورچه تا نهنگ همه به هم پیوند داریم. اگر انسان به این موضوع توجه کند و به نوعی جامعه نگری برسد که گذشتگان نیز به آن توجه داشتند می تواند پیامدهای رفتار خود را بهتر درک کند اما متأسفانه امروز این نگاه جامع نگر تا حد زیادی از دست رفته است.
وی در ادامه تاکید کرد: برخی از فیلسوفان امروز نیز به این موضوع اشاره می کنند که باید در انتخاب شیوه های توسعه تجدیدنظر کرد برای مثال راه سازی و توسعه جاده ها در مقایسه با راه آهن پیامدهای بیشتری برای محیط زیست دارد درحالی که راه آهن تخریب و آلودگی کمتری ایجاد می کند. با این حال انسان امروز تحت تأثیر شیوه زندگی آمریکایی قرار گرفته و داشتن خودرو و استفاده از آن به بخشی از تعریف زندگی تبدیل شده است.
این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار در ادامه صحبت هایش تصریح کرد: برخورداری از رفاه و لذت بردن از زندگی به خودی خود موضوعی منفی نیست به عبارتی خوب زندگی کردن و لذت بردن از زندگی اشکالی ندارد و ما مخالف آن نیستیم اما مسئله این است که نباید خوشی و رفاه انسان به بهای تخریب طبیعت و نابودی منابع زمین تمام شود.
ظفرنژاد با اشاره به گسترش صنایع مخرب محیط زیست تصریح کرد: بسیاری از صنایع مدرن در واقع صنایع آفندی و تهاجمی هستند صنایعی که مشخص نیست چرا در برخی مناطق ایجاد شده اند و آیا اساساً باید در آن مناطق مستقر می شدند یا خیر اما در نهایت شکل گرفته اند و مصیبت های بسیاری برای محیط زیست به وجود آورده اند. در این میان صنایع جنگ افزاری از مخرب ترین صنایع جهان محسوب می شوند که امروز بازار بسیار پرسودی نیز دارند. جنگ یکی از مخرب ترین پدیده ها برای محیط زیست است چون بمب ها و سلاح های شیمیایی از جمله ابزارهایی هستند که آثار بسیار مخربی بر محیط زیست برجای می گذارند و شاید چیزی بدتر از جنگ برای طبیعت وجود نداشته باشد. این پرسش مطرح است که چرا باید منابع محدود زمین را به تولید ابزارهایی اختصاص دهیم که قرار است با آن ها یکدیگر را بکشیم چه این انسان فلسطینی باشد چه آفریقایی و چه آسیایی.
ظفرنژاد ادامه داد: این مسئله نیز به همان موضوع اقتصاد سیاسی و کشاورزی آفندی و تهاجمی بازمی گردد. بسیاری از بخش های نظام اقتصادی و صنعتی امروز بر مبنای چنین رویکردی شکل گرفته اند و لازم است این روند تغییر کند. از سوی دیگر جنگل زدایی نیز در بسیاری از موارد برای تأمین رفاه و خوشی انسان انجام می شود برای مثال برخی افراد دو یا سه خانه در کنار دریا دارند درحالی که ساخت چنین بناهایی می تواند به تخریب جنگل ها و زیستگاه های طبیعی منجر شود.
به گفته وی باید درباره این موضوع بازنگری کنیم که خوشبختی و زندگی خوب دقیقاً به چه معناست. آیا قرار است تمام مفهوم زندگی در داشتن امکانات بیشتر، خودروهای متعدد و خانه های بیشتر خلاصه شود؟ مسئله این است که این سبک زندگی در بسیاری از موارد به بهای نابودی جنگل های جهان و تخریب منابع طبیعی تمام می شود.
این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار در ادامه با تأکید بر اهمیت امنیت غذایی اظهار کرد: یکی دیگر از موضوعات مهمی که باید به آن توجه کرد مسئله امنیت غذایی است که در ابتدای بحث نیز به آن اشاره شد. جهانی سازی و بازار تجارت جهانی به کشورها القا می کنند که لازم نیست همه محصولات مورد نیاز خود را تولید کنند و می توانند بخشی از نیازهای غذایی خود را از کشورهای دیگر تأمین کنند.
ظفرنژاد با انتقاد از وابستگی غذایی کشورها به بازار جهانی گفت: سازمان تجارت جهانی از جمله نهادهایی است که در چارچوب سیاست های تجاری خود، کشورها را به سمت الگوهای خاصی از تولید و تجارت هدایت می کند. به طور مثال ممکن است کشوری به سمت واردات بخش قابل توجهی از مواد غذایی مورد نیاز خود سوق داده شود درحالی که این وابستگی می تواند مشکلات زیادی به همراه داشته باشد.
وی افزود: جابه جایی مواد غذایی در سطح جهان سوخت زیادی مصرف می کند و به زیستگاه های دریایی و دیگر بخش های محیط زیست آسیب می زند. درحالی که هر کشور باید تا حد امکان بتواند غذای مورد نیاز خود را در داخل تولید کند چراکه تولید بومی غذا یکی از الزامات پایداری و تضمین امنیت غذایی نسل های آینده است.
این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار با بیان اینکه سالانه بیش از ۹ میلیون نفر در جهان بر اثر گرسنگی جان خود را از دست می دهند و بخش عمده این افراد در کشورهای آفریقایی و آسیایی زندگی می کنند، ادامه داد: در آمریکای لاتین نیز وضعیت مشابهی وجود دارد و حتی در اروپا و آمریکا نیز حدود هشت درصد مردم با مسئله گرسنگی مواجه هستند. این آمارها نشان می دهد که امنیت غذایی یکی از مهم ترین موضوعاتی است که باید در سیاست گذاری های جهانی مورد توجه قرار گیرد. برخی معتقدند گرسنگی نتیجه افزایش جمعیت است اما آمارها چنین برداشتی را تایید نمی کنند. سطح کشت آبی از آغاز سده نوزدهم تاکنون حدود ۳.۳ برابر شده درحالی که جمعیت جهان در همین دوره حدود هشت برابر افزایش یافته است. بنابراین افزایش تولید مواد غذایی متناسب با رشد جمعیت نیز اتفاق افتاده و نمی توان گرسنگی را صرفاً به افزایش جمعیت نسبت داد.
وی ادامه داد: مرگ ومیر ناشی از گرسنگی را باید در چارچوب پیامدهای نظام اقتصاد سیاسی جهانی بررسی کرد به همین دلیل بار دیگر تأکید می کنم که امنیت غذایی یکی از مهم ترین موضوعاتی است که باید بر آن تمرکز کنیم. در ایران نیز لازم است تولید مواد غذایی مورد نیاز از جمله گندم تا حد امکان در داخل کشور انجام شود.
