مسجد جامع فهرج؛ نخستین مسجد جامع ایران

مسجد جامع فهرج؛ نخستین مسجد جامع ایران

قدمت مسجد جامع فهرج به نيمه اول قرن اول هجری می‌رسد. ساختمان اصلی بنا از آثار دوره ساسانيان است که با ورود اسلام (خلافت عمر) به مسجد تبديل شده است. تاریخ ثبت: (1398/01/16 )  تاریخ بروزآوری: (1398/01/16 )

قلعه تاریخی فهرج

روستای فهرج؛ روستایی ۵ هزار ساله در دل کویر


روستای فهرج از توابع بخش مرکزی شهرستان يزد، در ۲۲ کيلومتری جنوب شرقی يزد و در مسير جاده يزد-بافق قرار گرفته است.
اين روستا از سطح دريا ۱۲۷۰ متر ارتفاع دارد و آب‌وهوای آن نيمه بيابانی است. روستای فهرج از شمال شرقی به کوه چلته محدود می‌شود.
این روستا را نباید با شهرستان فهرج در استان کرمان و 254 کیلومتری مرکز استان و شرق استان قرارگرفته، اشتباه گرفت.

 

تاریخچه روستا فهرج


قدمت روستای فهرج به پيش از اسلام مربوط است. آثار به جا مانده در فهرج، مويد قدمت و پيشينه تاريخی آن است. برخی منابع، قدمت روستای فهرج را در حدود پنج‌هزار سال ذکر کرده‌اند. اين روستا در گذشته‌های دور، دروازه اليساتيس و يکی از چهار بخش مهم و اصلی شهر تاريخی يزد قديم بوده است.

وجه تسمیه فهرج

نام روستا نيز به قبل از اسلام مربوط است. نام اوليه آن «فرافر» بوده است که با گذشت زمان، در قرون چهارم و پنجم هجری قمری به «پهره» يا «پهرشت» و پس از آن به «فهرج» تغيير يافته است.
مردم فهرج به زبان فارسی با لهجه يزدی سخن می‌گويند، مسلمان و پيرو مذهب شيعه جعفری هستند.

قلعه‌ تاريخي فهرج

اقتصاد روستا
زراعت، باغداری، دامداری و فعاليت‌های معدنی، مشاغل عمده مردم روستای فهرج هستند. فهرج شاخص‌ترين روستای استان در خصوص کشت گلخانه‌ای است. محصولات عمده زراعی و باغی روستا شامل گندم و جو، ارزن، ماش، پسته، انگور، هلو، زردآلو و آلوچه است.

روستای فهرج
دامداری نيز در روستا فهرج رونق دارد و انواع لبنيات و گوشت در آن توليد می‌شود. قالی‌بافی و ريسندگی از ديگر فعاليت‌های مردم اين روستاست.

روستای کويری فهرج با بافت مسکونی نيمه متمرکز، به صورت خطی و در جهت جاده دسترسی، در ميان دشت استقرار يافته است. مصالح به کار رفته در ساخت خانه‌ها عمدتا شامل خشت، گل، آجر و آهن است. مسجد جامع در کانون روستا واقع شده و پيرامون آن را بافت مسکونی قديمی روستا دربرگرفته است.

جاذبه‌های گردشگری روستا
روستای دشتی فهرج، با معماری سنتی، آثار تاريخی بسياری دارد و جلوه‌های يک روستای کويری را به نمايش گذاشته است.

آب انبار حسينيه
قدمت اين آب‌انبار به دوره‌های پيش از اسلام مربوط است و در حاشيه آن مراسم تقديس آب برگزار می‌شده است. پس از اسلام نيز، اين آب‌انبار مورد استفاده قرار گرفته است. در مدخل ورودی آن بر کتيبه‌ای سنگی به خط نسخ اين جمله منقور شده است:
بسم الله الرحمن الرحيم وقف نمود توفيق آثار آقا محمد جواد ولد مرحوم آقا ابوتراب بافقی تمامی بيست و پنج اصله درخت توت ماکوبی واقعه در قريه فهرج به مقام باغ عمارت که مومنين و مسلمين از آن خورده ثواب آن را به روح کثيرالفتوح شاه نجف و شاه شهيد و امام غريب و حضرت عباس قربت نمايند.


اقامتگاه‌های روستای فهرج
دو اقامتگاه بومگردی در روستای فهرج یکی در نزدیکی محوطه مسجد جامع فهرج و دیگری در حوالی قلعه تاریخی فهرج که اثر ملی ثبت شده فراموش شده‌ای است.

 

قلعه‌ تاريخي فهرج

قلعه‌ تاريخي فهرج در روستايي به همين نام در استان يزد واقع شده است. آثار و ابنيه موجود در روستاي فهرج مربوط به دوره ي صدر اسلام است. قلعه فهرج نيز هم‌عصر آن بناها مي‌باشد اما نماي فعلي و تزئينات نماي بنا مربوط به قرن دهم و يازدهم مي‌باشد. فضاي داخلي اين قلعه با گذشت زمان دچار فرسايش شده و در معرض خطر ريزش قرار گرفته است. هرچند اين بناي تاريخي در سال ۸۹ در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده، اما ثبت ملي هم کمکي به قلعه فهرج نکرده است و همچنان در معرض فرسايش قرار دارد. 
مالکيت اين اثر عمومي است بدين معني که هرکدام از اهالي روستا در قلعه اتاقي دارند و گهگاهي به عنوان انبار از آن استفاده مي‌شده و در نزدیکی ورودی درب تبدیل به زباله دانی شده و هیچگونه تابلو راهنما در حوالی آن نیز مشاهده نمی‌شود و اگر بازدیدکنندگان خوش شانس باشند هنگام ورود به قلعه اهالی اخطار فرو ریختن دیوار و کف قلعه را به گردشگران بدهند.
ويژگي اين اثر نسبت به بناهاي مشابه، ورودي کوچک آن و تعداد طبقات آن دو سه طبقه ساخته شده است.
ظاهراً قلعه درگذشته کاربري مسکوني، دفاعي داشته و در حال حاضر بلا استفاده است. 
قلعه تاريخي و قديمي فهرج که اکنون در وسط بافت مسکوني روستاي فهرج قرار دارد، داراي پلاني چهار ضلعي است و داراي چهار برج مدور درچهار گوشه آن است. برج‌ها داراي دوطبقه و سوراخ‌هايي براي ديده باني و نگهباني از قلعه بوده است. 
کليه بناها داراي طاق‌هاي ضربي باقوس جناغي است و بر بالاي ديوارها نيز سوراخ‌هايي وجود دارد که احتمالاً براي ديده‌باني بوده است .

مسجد جامع فهرج

مسجد جامع فهرج

 

اين مسجد بزرگ دو شبستان تابستانی و زمستانی دارد. منار گلی مسجد از شاخصه‌های اصلی آن به شمار می‌آيد که از فاصله دور قابل مشاهده است.

ستون‌های مسجد، عظيم و مستحکم است و تزيينات معماری آن در ظرافت گچبری‌ها و سقف بلند آن انعکاس يافته است.

قدمت مسجد جامع فهرج به نيمه اول قرن اول هجری می‌رسد. ساختمان اصلی بنا از آثار دوره ساسانيان است که با ورود اسلام (خلافت عمر) به مسجد تبديل شده است.

مسجد جامع فهرج

مسجد جامع فهرج تنها مسجد بجای مانده ازقرن اول هجری در ایران است آنگونه که ازمنابع تاریخی برمی‌آید ،این مسجد پس از فتح یزد بدست سپاهیان اسلام بنا گردیده، اما کتیبه‌ای که این مدعا را تأیید کرده باشد، در دسترس نیست. نقشه این مسجد و قرارگرفتن محراب آن در محور عرضی و تزیینات بکار رفته در آن، حاکی از آن است این بنا در صدر اسلام بنا گردیده است.

در فرهنگ اسلامی، مساجد از جمله عمارات مقدس و ارزشمندی هستند که معمار و سازندگان آن، در هر دوره‌ی زمانی، از حداکثر هنر معماری و طراحی خود استفاده کرده تا بنایی در شان آن، احداث کنند. این مسئله از بدو ظهور اسلام از اهمیت بسیاری برخوردار بوده و می‌توان در آثار بر جای‌ مانده از قرون مختلف، نمونه‌های تحسین‌برانگیز معماری و طراحی را به خوبی مشاهده کرد. مسجد جامع فهرج یزد، یکی از عمارات تاریخی ایران است که تاریخ‌ نویسان و باستان‌ شناسان قدمت آن را به دوران اولیه‌ی اسلام نسبت می‌دهند. این بنای کهن در ۳۰ آذرماه سال ۱۳۴۹ با شماره‌ی ۹۰۶ به عنوان یکی از آثار ملی ایران، به ثبت رسیده است.

مسجد فهرج

چگونگی کشف مسجد فهرج 


استاد پیرنیا در مجله باستان شناسی و هنر سال ۱۳۴۹ می‌نویسد:
سال‌ها قبل در راه بازگشت از بافق، مناره گلین فهرج در میان دشت خشک کویر نظرم را به خود جلب کرد و راه خود را گرداندم و برای بازدید از مسجد به داخل روستا رفتم. در پای مناره گروهی از مردم روستا جمع شده بودند و برای ساختن مسجدی تازه بجای مسجد فهرج (که بنظرشان مسجدی کهنه و فرسوده بود)، از من یاری خواستند و من را به درون مسجد بردند. در نخستین نگاه آثار معماری ساسانی را با خشت‌های بزرگ و نمایی از سیمگل داشت، در چشمم جلوه گر شد. گچبری‌های درهم و شکنجی (چین و شکن) که از زیر اندود کاهگلی خودنمایی می‌کرد، مرا به گمان انداخت که مگر معبد یا کوشکی از دوران ساسانی بوده که بعدها به مسجد تغییر داده شده؛ به خصوص محراب آن که تازه ساز بود. بنابراین شروع به عکاسی کرده و آغاز تحقیقی جدی در این باره را در ذهنم اطمینان بخشید و به مردم آن روستا اهمیت این مسجد را توضیح دادم تا از این کار منصرف شوند.
خالی از لطف نیست که گفته شود مردم خوب آن آبادی نیز در طول سال‌ها قدر و ارزش این بنای زیبا را داشته و از آن حفاظت کرده‌اند.

مسجد جامع فهرج

تاریخچه‌‌ی مسجد جامع فهرج یزد


استان یزد و توابع آن، از جمله کهن‌ترین نواحی ایران است که به دلیل حضور آثار تاریخی متعدد، نه تنها در ایران، بلکه در سراسر جهان از شهرت و اهمیتی قابل توجه برخوردار است. طبق اظهارات و اطلاعات تاریخ‌نویسان و باستان‌شناسان، قدمت روستای فهرج یزد را می‌توان حدود ۵۰۰۰ سال درنظر گرفت. برخی از مورخان و باستان‌شناسان داخلی و خارجی این شهر را یکی از نخستین نقاط سکونت ایرانیان که به پهره شهرت داشته است، می‌دانند. با توجه به تاریخ کهن این منطقه از کشور، حضور آثار و بناهای تاریخی با پیشینه‌ای بیش از ۱۰۰۰ سال، چندان بدور از تصور نخواهد بود. از جمله عمارات مهم و ارزشمند در این سرزمین را مسجد جامع فهرج، آب‌انبار حسینیه و مجموعه‌ی تاریخی شهدای فهرج تشکیل می‌دهند که هرکدام با تاریخی جالب و شگفت‌انگیز روزگار گذرانیده و اکنون پس از گذشت چندین قرن از شکل‌گیری آن‌ها، همچنان سرفراز و امیدوار، در انتظار لطف و همیاری بشر، جهت حفظ و جلوگیری از تخریب و نابودی روزها را یکی پس از دیگری سپری می‌کنند. در مورد تاریخ دقیق احداث مسجد جامع فهرج یزد، اختلاف نظراتی بین تاریخ‌نویسان و باستان‌شناسان داخلی و خارجی وجود دارد. این مسئله به گونه‌ای رقم خورده است که به دلیل عقیده‌ی برخی از آن‌ها، مبنی بر قدمت این عمارت تاریخی به دوران اوایل ظهور اسلام (قرن اول هجری)، این مسجد را قدیمی‌ترین مسجد ساخته شده در ایران می‌پندارند.

مسجد جامع فهرج

مرحوم محمد کریم پیرنیا با در نظر گرفتن آرایه‌های تزئینی و معماری صورت گرفته در این اثر تاریخی، آنرا مربوط به قرن اول هجری می‌دانست. البته نباید از این نکته غافل شد که تاریخ دقیق ساخت مسجد اعظم فهرج هیچگاه توسط این استاد بزرگوار اعلام نشده‌ است. ولی باتوجه به اظهارات ایشان، قدمت ساخت این عمارت ایران کهن را به قرن اول هجری (هفتم میلادی) نسبت داده‌اند. اما این دیدگاه توسط برخی از مورخان و کارشناسان تاریخی مردود اعلام شد و تاریخ‌های دیگری را ازجمله قرن دوم هجری (این تاریخ توسط مهرداد شکوهی اعلام شده است)، اواخر و اوایل قرن چهارم هجری (باربارا فینستر) و چهارم هجری (دهم میلادی، زیپولفی و آلفیری معتقدند که مسجد فهرج در این تاریخ احداث شده است) را به عنوان پیشینه‌ی ساخت و احداث آن عنوان کردند.

مسجد جامع فهرج

آلفیری (محقق ایتالیایی)، نکاتی در مورد یک نقش مدور تزئینی (مدالیون) که از قطری حدود ۲۱ سانتی‌متر برخوردار است، ارائه کرد. وی با منتشر کردن تصویر این نمونه‌ی تزئینی، بیان کرد که جایگاه آن در دیوار قبله و در ارتفاعی برابر با ۱.۶۵ متر از سطح زمین بوده است. به نظر می‌رسد که طرح فوق از ۶ دایره قرمز متحد المرکز (متداخل) که بر گچ حک شده، تشکیل شده است. گروهی از باستان‌شناسان با استفاده از تزئینات انجام شده بر درهای گچبری شده‌ی قرمز رنگ، و برخی دیگر از طرح‌های صورت گرفته در مسجد جامع فهرج، معتقدند که تمامی آن‌ها در هنگام ساخت مسجد یا در فاصله‌ی کمی پس از احداث مسجد، اجرا شده‌اند؛ سندی که می‌تواند اطلاعات مفید و قابل توجهی را در مورد تزئینات رنگی ابتدایی، در اختیار باستان‌شناسان و کارشناسان معماری قرار دهد. در واقع تا پیش از کشف این تزئینات، مورخان و کارشناسان بناهای تاریخی، قدمت استفاده از نقاشی روی گچ را به عمارات احداث شده در قرن اول و اواسط قرن چهارم هجری به بعد، برآورد می‌کردند. همچنین عدم حضور کتیبه در مسجد جامع فهرج یزد، از دلایل ساخت آن در دورانی پیش از قرن چهارم هجری خواهد بود؛ چراکه پس از قرن چهارم هجری، ساخت و نصب کتیبه برای مساجد به امری رایج و متداول تبدیل شد. همچنین استفاده از آجرهای خشتی در ابعاد بزرگ، در عمارات ساخته شده در دوران ابتدایی اسلام رایج بوده است که از این نوع آجرها نیز در احداث مسجد جامع فهرج، استفاده شده است. وجود تزئینات گچی دوره ساسانی در این مسجد یکی دیگر از دلایل ساخت مسجد به دوران قرن اول هجری است. 

 

معماری مسجد فهرج یزد

 

در نگاه نخست، مسجد جامع فهرج یزد به دلیل عدم حضور گنبد، کاشی‌کاری‌های تزئینی و کتیبه‌های قرار گرفته بر در و دیوار اکثر مساجد باقی‌مانده از ایران کهن، شباهتی به مسجد نداشته باشد. ولی سادگی و بی‌آلایشی این بنای تاریخی جلایی ستودنی بر روح و جان آدمی به یادگار خواهد گذاشت که تا مدت‌ها عطر خاطرش در ذهن و تصور باقی خواهد ماند. معمار و طراح مسجد جامع فهرج یزد، طرح اولیه و اصلی این عمارت را به صورت شبستان و رواقی که حیاط مرکزی را در خود احاطه کرده، در نظر گرفته است نقشه مسجد فهرج بسیار ساده‌تر از مسجد تاریخانه دامغان بوده و شبستانی با سه دهانه دارد که دهانه‌ی میانی بزرگتر از دو دهانه‌ی چپ و راست آن است. قوس‌ها همه بیضی شکل بوده و کاملاً شبیه به معماری ساسانی آرایه‌های گچبری شکنجی و پیچک‌های آن همانند کاخ کسری در تیسفون است. شبستان مذکور از عمقی برابر با دو دهانه فرش‌انداز و رواق نیز از عمقی حدود یک دهانه برخوردار است. از نکاتی که می‌توان در مورد معماری انجام شده در شبستان مسجد نام برد، وجود قوس کم‌خیز تیزه‌دار بر بالای هر دهانه‌ی شبستان است که پاکار آن از سطح جرزهای طرفین، به میزان کمی، داخل آمده است. همچنین سازندگان این بنای کهن، عرض دهانه‌ی مرکزی شبستان را با اندکی اختلاف از نظر پهنا (دو دهانه‌ی کناری آن، از عرض کم‌تری برخوردارند)، احداث کرده‌اند. درواقع می‌توان این امر را از نکات و ویژگی‌‌های بارز معماری در ساخت مساجد ایرانی و دوران اولیه‌ی اسلام درنظر گرفت که دهانه‌ی مرکزی را در جهت قبله و به دلیل حضور محراب، با وسعت بیشتری نسبت به دیگر دهانه‌ها، طراحی می‌کردند. سازندگان این مسجد کهن، دو محراب برای این بنای تاریخی در نظر گرفتند. اولین محراب (محراب اصلی)، با استفاده از گچ، عرضی برابر با ۲.۳۲ متر و ارتفاعی حدود ۳.۲۴ متر را در انتهای دهانه‌ی مرکزی شبستان و دومین محراب نیز که کوچکتر ساخته شده است، با فاصله‌ای بسیار کم و در بخش غربی محراب اصلی تعبیه کرده‌اند.

در شبستان مسجد، ستون‌های مستطیل شکلی قرار دارد که  قسمت‌های زاویه‌دار تمامی‌آن‌ها (هرچهار گوشه‌ی ستون‌ها)، به صورت تزئینی از ستون‌های کوچک کار شده است. شاید همین امر است که برخی از معماران و باستان‌شناسان را در صحت ساخت این مسجد ارزشمند، در قرن اول و دوم هجری قمری، دچار تردید ساخته است؛ چراکه در دوران ذکر شده، تمامی ستون‌های تعبیه شده در مساجد به صورت ساده و فاقد تزئینات پیشرفته در نظر گرفته می‌شدند. درواقع می‌توان مشابه آن‌ها را در دو مسجد احمدابن طولون (سال ۲۶۳-۲۶۵ هجری) و حکیم (۳۸۰-۴۰۳ هجری) که در شهر قاهره قرار دارند، مشاهده کرد. البته قابل بیان است که معماری مساجد ایران هم در امتداد معماری دوران قبل از اسلام ایران بوده و اسلام سبک جدیدی را در معماری ایران نیاورده بلکه به عنوان نیایشگاهی تعریف شده در دین الگوهای خاصی را داشته که معماران ایرانی سعی بر در نظر گرفتن آن بخش‌ها درطراحی آن مساجد بوده‌اند توانمندی‌های معماران ایرانی در اجرای پوشش‌ها و تزئينات آنها و یا سایر ساختار معماری برخواسته از بینش آنها در علوم ساختمان بوده وچندان ارتباطی به معماری سایر ممالک نداشته است. بنابراین این که در سایر کشورها سبکی خاص در معماری مساجد بکار برده شده است، نمی‌تواند شباهت آنها به یکدیگر هم دوره بودن آنها را رقم بزند. تنها چیزی که در معماری مساجد در قرون اول هجری در ایران در نظر گرفته شده، سادگی فضای معماری مساجد بوده که با الگویی از معماری پیامبر در مدینه بوده است. در عصر حاضر نیز می‌توان نمونه‌هایی از این نوع ستون‌ها در مساجدی همچون مسجد جامع میبد و مسجد کوشک فردوس خراسان یافت.

همچنین روی اسپر پایین طاق، پنجره‌ای به شکل مستطیل و داخل قابی که به صورت چند‌پره تزئین شده‌ است، روبروی محراب مسجد به چشم می‌خورد. علاوه بر شبستان ذکر شده می‌توان آثار باقیمانده از شبستان دیگری را که به شکل مستطیل و در بخش جنوب غربی مسجد ساخته شده است، یافت. به نظر می‌رسد که معمار و سازندگان این اثر باشکوه ایرانی، آن را جهت استفاده در زمستان تاسیس کرده‌اند. معماران و باستان‌شناسان بر این باورند که این شبستان به دلیل قرار گرفتن در بیرون از محوطه‌ی مسجد اولی، تفاوت در سبک پوشش نسبت به شبستان اصلی و همچنین ابعاد خشت‌های به کار گرفته شده در ساخت، نشان‌دهنده‌ی اضافه شدن آن در مدت زمانی پس از تاسیس مسجد است. هرچند تا کنون هیچ تاریخ دقیقی در مورد ساخت آن از طرف مورخان و باستان‌شناسان ارائه نشده است، اما بر اساس یکسان بودن اندازه‌ و ابعاد آجرهای خشتی که در احداث این شبستان و مناره‌ی مسجد مورد استفاده قرار گرفته شده است، می‌توان فرضیه‌ی ساخت همزمان مناره و شبستان مذکور را درست تلقی کرد.

از مهم‌ترین قسمت مسجد اعظم فهرج یزد، می‌توان به شبستان اشاره کرد که از ارتفاعی بیشتر نسبت به سایر بخش‌های آن، برخوردار است. همچنین به دلیل عریض‌تر بودن قسمت شمالی حیاط در مقایسه با بخش جنوبی، نمی‌توان آن را به صورت مربعی کامل و یکدست در نظر گرفت. معمار این اثر تاریخی، برای پوشاندن این بخش عریض که داشتن ارتفاعی کم‌تر نسبت به شبستان از ملزومات طراحی صحیح آن به شمار می‌آید، ۴ دهانه‌ی رواق را طراحی و احداث کرده است. درون حیاط مسجد، شبستان از نمایی با ۳ قوس تیزه‌دار ساخته شده است که دهانه‌ی مرکزی از ۲ دهانه‌ی اطراف خود، از عرضی بیشتر برخوردار است. روبروی شبستان نیز یک رواق، متشکل از ۴ دهانه‌‌ی پوشیده شده توسط طاق‌های گنبدی شکل، حضور دارد. از دیگر نکات این بخش از مسجد، عدم تقارن این ۴ دهانه‌ از لحاظ تعداد و شکل با ۳ دهانه‌ی دیگر که روبروی‌ آن‌ها قرار گرفته‌اند، است. البته برخی از معماران و کارشناسان آثار تاریخی، این ناهماهنگی را از ملزومات طراحی و معماری صورت گرفته در ساخت این مسجد می‌دانند. جالب است بدانید که شبستان مسجد و دو بخش شرقی و غربی آن که در امتداد رواق قرار دارند، توسط طاق‌هایی گهواره‌ای شکل، مستور شده‌اند. سقفی از نیم‌گنبدهایی که طراحان و سازندگان هنرمند و خوش‌ذوق ایران کهن، آن‌ها را با گوشه‌سازی‌های بیضی شکل کوچک تزئین کرده‌اند، رواق شمالی را دربر گرفته است.قوسهای بالای درگاه ها دارای همانند درگاههای ساسانی دارای هویه هسنتد و پاکار آنها کمی از جرزهای درگاه پس نشسته است. طرح‌های شکنجی اطراف قوس‌ها بعدها در معماری آندلس بکار رفته است.

 

 

 ورودی مسدود شده‌ی مسجد فهرج

این مسجد دارای ۳ ورودی مجزا است که یکی از آن‌ها (ورودی فعلی مسجد) در بخش جنوب غربی عمارت و دو ورودی دیگر (در حال حاضر یکی از این ورودی‌ها مسدود است) در قسمت شرقی مسجد قرار گرفته است. از دیگر نکات جالب توجه در مورد معماری مسجد جامع فهرج یزد، بهره‌مندی از سبک و روش استفاده شده در ساخت و طراحی مساجد عربی است که در آن دوران مرسوم و رایج بوده است. این در حالی است که آجرهای خشتی از ابعادی بزرگ برخوردار بوده است. همچنین گوشه‌سازی‌ها به صورت بیضی و حضور طاق‌های گهواره‌ای نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته است که همگی از سبک معماری رایج در حکومت ساسانیان و دوران ابتدایی ظهور اسلام، حکایت می‌کند.

 

ورودی دیگر مسجد فهرج یزد

در بخش شمالی حیاط مسجد، در نمای رواق، حضور ۳ طرح که به صورت شیارهای عمودی و با قوس تیزه‌دار بر فراز هرکدام طراحی شده است، مشاهده می‌شود. در قسمت شرقی عمارت، زیر رواق نیز آثاری از ۳ طرح تزئینی که به صورت در ورودی که از عرضی برابر با ۱.۷۹ متر و ارتفاعی بالغ بر ۲.۴۸ متر برخوردارند، به چشم می‌خورد. هرچند این درها به شدت تخریب و آسیب جدی را متحمل شدند، با وجود این، گچبری قرمز رنگ روی یکی از درها وجود دارد.

طرح‌های دیگری مانند سه طرح گچبری که معماران روش اجرای آن‌ها را یکسان می‌پندارند، در مسجد فهرج یزد دیده می‌شود. این طرح‌ها عبارتند از طرحی که به صورت تابیدن نور روی سطح خارجی قوس جناغی محراب کوچک اجرا شده است؛ قوس چند‌پره (این قوس‌ها را می‌توان در آثار برجای‌مانده‌ی بناهایی همچون طاق کسری، سردر مسجد جورجیر اصفهان، مسجد جامع قدیم مهرآباد ابرکوه و در نمای ورودی مجموعه‌ی اخیدر عراق مشاهده کرد) بر فراز محراب اصلی که همانند آن را زیر طاق روی دیوار قسمت جنوبی شبستان می‌توان دید و طرحی که به صورت پله‌ای (این طرح از الگویی ایرانی پیروی کرده که در عمارات قبل از اسلام مانند تخت جمشید به صورت نمای تزئینی بیرون ساختمان، اجرا شده است) روی آخرین دیوار رواق و در بخش شمال غربی مسجد، مورد استفاده قرار گرفته‌ است.

 

مناره‌ی مسجد فهرج یزد

مناره‌ای استوانه‌ای شکل در بخش شمال غربی بنا احداث شده است که  چندین اتاق در مجاورت آن به چشم می‌خورد. معمار بنای تاریخی مسجد جامع فهرج یزد، با استفاده از آجرهای خشتی آن را ساخته و تعدادی پله به صورت مارپیچ، برای مناره تعبیه کرده است. پس از طی کردن پلکان مارپیچ، بلافاصله می‌توان وارد رواق مسجد شد. البته در مورد قدمت ساخت این مناره نظریات متعددی به ثبت رسیده است که می‌توان به اظهارات مرحوم پیرنیا که آن را الحاقی و متعلق به قرن چهارم یا پنجم هجری دانسته و همچنین مهرداد شکوهی که وی نیز قدمت مناره را به قرن چهارم هجری نسبت می‌دهد، اشاره کرد. برخی از معماران معتقدند که اتاق‌های احداث شده در کنار مناره، روی اتاق‌هایی که پیش‌تر وجود داشته‌اند، ساخته شده‌ است. هرچند هنوز نوع کاربری آن‌ها مشخص نیست.

برچسب: فهرج; یزد; مسجد جامع
اثر یا گردآوری: محمد کریم پیرنیا;منبع: سبک شناسی معماری ایران https://www.kojaro.com/2016/1/28/116893 http://www.javanonline.ir/fa/news/462415

آخرین مطالب مرتبط:

1398/07/29 09:23
در زمینه‌ی انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • «انجمن خرد» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • انجمن خرد از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • درج در قسمت هایی که با ستاره قرمز مشخص گردیده الزامی است.
  • تعداد کاراکترهای نام، ایمیل و نظر نباید به ترتیب بیش از 100، 300 و 500 بیشتر باشد . در صورت عدم رعایت متاسفانه نظر شما ثبت نخواهد گردید.
  • نظرات پس از تأیید مدیر سایت منتشر می‌شود.

نام:

پست الکترونیک:

متن نظر:

کد امنیتی:

نظرات: