واکاوی پیشینه تاریخی و وضعیت سازه‌های دفاعی کهن دیار کریمان؛
جمشید روستا در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: بازخوانی تاریخ کهن دیار کرمان نشان می دهد که نام این دو دژ برجسته در متون جغرافیایی و تاریخی سده های میانه (از قرن چهارم و پنجم هجری به بعد) همواره با رویدادهای سرنوشت ساز پیوند خورده است. منابعی نظیر «بدائع الأزمان فی وقائع کرمان» و «عقدالعلی للموقف الاعلی» اثر افضل الدین ابوحامد کرمانی، «سمط العلی للحضرة العلیا» نگاشته ناصرالدین منشی کرمانی (قرن هشتم)، «تاریخ آل مظفر» محمود کتبی، جغرافیای حافظ ابرو و آثار دوره قاجار، از مهم ترین اسنادی هستند که نام و رویدادهای این مجموعه های تاریخی در آن ها انعکاس یافته است.
از قلعه کهنه و قلعه کوه تا نام گذاری در عهد قاجار
وی افزود: برخلاف تصور رایج، کاربرد نام های «قلعه دختر» و «قلعه اردشیر» پیشینه متأخرتری در متون دارد. شواهد تاریخی و متون کهن جغرافیایی گویای آن است که در گذشته، این دو دژ بیشتر با عناوینی چون «قلعه کهنه» (یا قلعه کهن) و «قلعه کوه» خوانده می شدند.
روستا گفت: در پهنه پیرامونی محله زریسف و حاشیه خیابان پیرانشهر امروزی، قلعه ای که در ارتفاع پایین تر بنا شده و فراز آن حدود ۶۰ متر با سطح زمین فاصله دارد، همان قلعه کهنه (قلعه دختر) است؛ در مقابل، سازه ای که بر ستیغ کوه واقع شده و بالاترین نقطه آن تا سطح زمین نزدیک به ۱۲۰ متر ارتفاع دارد، در منابع به نام «قلعه کوه» (قلعه اردشیر) شناخته می شده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان بیان کرد: نام «قلعه دختر» عمدتاً از دوره قاجار و در آثاری چون جغرافیای احمدعلی خان وزیری کرمانی یا سفرنامه های اروپاییان نظیر الک پیرسی سایکس (کتاب سراسر ایران بر پشت اسب) و سر پرسی سایکس رواج و ثبت تاریخی یافته است.
قدمت باستانی و لزوم کاوش های مدرن سال یابی
وی افزود: اگرچه تردیدی در تعلق این دو اثر به دوران ایران باستان و کرمان باستان نیست، اما تعیین دقیق تعلق آن ها به ادوار هخامنشی، اشکانی یا ساسانی نیازمند انجام کاوش های استاندارد باستان شناختی و بهره گیری از فناوری های نوینی همچون سال یابی رادیوکربن (کربن ۱۴) است.
روستا اظهار کرد: با استناد به متون کهن می توان نتیجه گرفت که «قلعه دختر» (قلعه کهنه) قدمتی پیش تر از «قلعه اردشیر» دارد؛ روایات تاریخی حاکی از آن است که اردشیر بابکان، بنیان گذار سلسله ساسانی، پس از گشودن قلعه کهنه توانست بر این خطه تسلط یابد و در ادامه، دژ دیگری را بر فراز کوه همجوار به نام خود پی ریزی کند. با وجود این، برخی پژوهشگران معاصر ساخت هر دو قلعه را به دوره ساسانی نسبت می دهند.
استمرار کاربری و بقای حیات شهری در ادوار اسلامی
دانشیارِ گروه تاریخ دانشگاه شهید باهنر کرمان گفت: این دژها پس از دوران باستان نیز نقشی محوری در ساختار دفاعی و سیاسی منطقه ایفا کردند. در قرن چهارم هجری قمری و در عهد حکومت آل الیاس، محمد بن الیاس این قلعه ها را مرمت و احیا کرد و سکونت در آن ها ادامه یافت. استمرار این حیات نظامی و شهری در عهد سلجوقیان (قرن پنجم و ششم)، قراختاییان (قرن هفتم) و آل مظفر (قرن هشتم) نیز مشهود است؛ هرچند با گسترش بافت کالبدی شهر کرمان از دوره سلجوقی به بعد، کاربری دفاعی اصلی قلعه ها تا حدی دستخوش تغییر شد و برخی بخش های آن کارکردهایی چون پناهگاه فصلی، بازداشتگاه یا مخزن نگهداری اموال پیدا کرد.
ویژگی های ساختار کالبدی و بقایای معماری
وی افزود: قلعه دختر با وسعتی نزدیک به ۱۰ هکتار بر پایه ناهمواری های طبیعی صخره ها شکل گرفته و با برج و باروهای متعدد و قطور محصور شده است. بیشترین و سالم ترین بقایای سازه در دو جبهه بنا دیده می شود: ضلع شمال شرقی که بقایای معماری در این بخش حتی به دو تا سه طبقه می رسد که گویای توسعه الحاقی و بازسازی های دوره ای در سلسله های مختلف است.
روستا اظهار کرد: ضلع شمال غربی و غربی که برج های دیده بانی شاخص و مدخل های ورودی در این جبهه استقرار دارند. ورودی غربی شامل دو دروازه است؛ یک ورودی کوچک (نفررو) برای کنترل رفت وآمد و یک دروازه فراخ تر برای تردد جمعیت و سواره ها.
وی بیان کرد: از منظر ساختار کهن الگوی شهرهای تاریخی ایران، قلعه دختر واجد ارکان سه گانه یعنی «رَبَض» (اراضی و حواشی بیرونی بارو)، «شارستان» (فضای زیست عمومی و کوچه و بازار در پشت حصار قطور چند متری) و «ارگ» (بخش حاکم نشین و رفیع قلعه) بوده است.
پیوند ناگسستنی نام کرمان با کهن دژها
این استاد دانشگاه گفت: قلعه دختر و قلعه اردشیر صرفاً بقایای خشت و سنگ نیستند، بلکه شناسنامه هویتی دیار کویرند؛ تا جایی که اسامی کهن شهر کرمان نظیر «بَردسیر»، «به اردشیر» و «گواشیر» ریشه در تاریخ همین باروها و ساختارهای دفاعی باستانی دارند؛ پیوندی که ضرورت پاسداشت و احیاء این میراث بی بدیل را برای نسل های آینده بیش از پیش نمایان می سازد.
زخم های تخریب؛ از طمع گنج تا انفعال در ساماندهی حریم
وی در بخش دیگری از این گفت و گو اظهار کرد: قلعه دختر کرمان علاوه بر مواجهه با فرسایش اقلیمی و هوازدگی باران، در سده های گذشته آسیب های جبران ناپذیری دیده است؛ گزارش های تاریخی دوره صفویه حتی از تخریب دیوارهای مستحکم قلعه به دستور برخی حکام برای یافتن گنج های خیالی سخن می گویند؛ تخریب هایی بی بنیان نسبت به سازه ای که خود بزرگ ترین گنجینه فرهنگی منطقه است.
روستا افزود: در دهه های اخیر نیز نبود نظارت شبانه روزی و تعرض های متعدد به حریم بنا، وضعیت این اثر ملی را آسیب پذیرتر کرده است.
مرمت های غیرعلمی؛ تهدیدی فراتر از تخریب
دانشیارِ گروه تاریخ دانشگاه شهید باهنر کرمان گفت: نجات بخشی این پهنه ۱۰ هکتاری مستلزم اقداماتی چندمرحله ای است که شامل تعیین دقیق و حفاظت بدون تعارف از عرصه و حریم و جلوگیری از هرگونه ساخت وساز و ساماندهی پیرامون بنا با پشتوانه نظارت مستمر؛ آغاز کاوش های هدفمند باستان شناسی و انجام پژوهش های گمانه زنی و لایه نگاری زیر نظر متخصصان ارشد باستان شناسی پرهیز از مداخله های غیراصولی است.
وی افزود: هرگونه مرمت پیش از کاوش و تحلیل علمی، آسیب زا خواهد بود؛ مرمت های ضعیف و شتاب زده می توانند اصالت تاریخی بنا را بیش از گذر زمان از میان ببرند.
روستا بیان کرد: بررسی تجارب الگوهای حفاظتی در سایر قلعه های باستانی ایران نیز می تواند افق های کارشناسی نوینی پیش روی مدیران میراث فرهنگی قرار دهد.
