سازه های آبی باستانی خوزستان؛ روایت ماندگار نبوغ مهندسی ایرانیان

/گزارش/

این سازه ها که حاصل تلفیق هوشمندانه معماری، مهندسی و شناخت طبیعت هستند، تنها برای تأمین آب و تسهیل ارتباطات ساخته نشده اند، بلکه بخشی از تاریخ زندگی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مردمان این سرزمین را نیز در خود جای داده اند.

میراث آبی خوزستان امروز به عنوان گواهی بر دانش فنی و خلاقیت ایرانیان در مواجهه با طبیعت، از ارزش تاریخی و فرهنگی ویژه ای برخوردار است؛ میراثی که شناخت، مستندسازی و حفاظت از آن، ضرورتی برای حفظ هویت تاریخی منطقه و انتقال این سرمایه ارزشمند به نسل های آینده به شمار می رود.

معماری و مهندسی پل بندهای تاریخی شوشتر

شوشتر را می توان یکی از جلوه های برجسته پیوند میان معماری، مهندسی و مدیریت منابع آب در ایران دانست؛ شهری که سازه های تاریخی آن، از جمله پلبندهای شادروان و لشکر، نشان دهنده دانش فنی و توانایی سازندگان در بهره گیری از شرایط طبیعی برای تأمین نیازهای آبی و ارتباطی هستند.

مریم مجاهد مسئول واحد پژوهشی پایگاه میراث جهانی سامانه آبی تاریخی شوشتر در گفت و گو با ایسنا، با اشاره به پل های تاریخی شوشتر اظهار کرد: شوشتر شهری است که در آن آب صرفاً یک منبع طبیعی نبوده، بلکه نقش اساسی در شکل گیری ساختار شهری، کشاورزی، اقتصاد و زندگی اجتماعی مردم داشته است. همین ضرورت مدیریت آب، به شکل گیری مجموعه ای از سازه های مهندسی شامل بندها، پل بندها، کانال ها، تونل ها، آسیاب ها و آبشارهای آبی منجر شده است.

وی ادامه داد: ویژگی مهم این مجموعه آن است که بسیاری از سازه ها عملکردی چندگانه داشته اند؛ به این معنا که علاوه بر برقراری ارتباط میان دو سوی رودخانه، در کنترل، تنظیم و انتقال آب نیز نقش ایفا می کردند.

پل بند شادروان؛ تلفیق معماری پل سازی و مهندسی آب

این باستان شناس گفت: پل بند شادروان از سازه های شاخص تاریخی شوشتر است که در شمال غربی این شهر و در راستای شمالی ـ جنوبی، بر روی شاخه شطیط رود کارون ساخته شده و پیشینه آن را به دوره ساسانی نسبت می دهند.

تاریخچه پل بند شادروان

مجاهد اضافه کرد: بر اساس روایت های تاریخی، ساخت این پل بند با اسارت نیروهای رومی و پیروزی شاپور اول ساسانی بر والرین، امپراتور روم، ارتباط داده شده است. پس از شکست سپاه روم در سال ۲۶۰ میلادی، شماری از اسیران رومی در پروژه های عمرانی و آبی خوزستان به کار گرفته شدند. همچنین فردوسی در شاهنامه، در روایت مربوط به شاپور و قیصر روم، به ساخت پل و نقش مهندسان رومی اشاره می کند و نام برانوش نیز در این روایت مطرح شده است.

ویژگی های پل بند شادروان

وی ادامه داد: از نظر ابعاد، پل بند شادروان حدود ۵۴۳ متر طول، ۱۰ تا ۱۵ متر عرض و نزدیک به هشت متر ارتفاع داشته است. در توصیف این سازه از ۴۴ دهانه اصلی و ۴۳ دهانه فرعی یاد شده و بر اساس اطلاعات موجود، تنها ۲۵ دهانه اصلی آن باقی مانده است. این سازه در گذشته یکی از دروازه های مهم ورودی شهر نیز بوده و علاوه بر اهمیت مهندسی، در شبکه ارتباطی شوشتر نقش داشته است.

این باستان شناس بیان کرد: آنچه شادروان را از یک پل معمولی متمایز می کند، معماری ترکیبی آن است؛ به این معنا که سازه هم امکان عبور را فراهم می کرده و هم با بالا آوردن سطح آب، در هدایت جریان به مسیرهای مورد نیاز نقش داشته است.

مجاهد گفت: در ساخت این پل بند از سنگ های تراش خورده، سنگ لاشه، ملات ساروج و در برخی بخش ها بست های فلزی برای اتصال سنگ ها استفاده شده است. ساروج به عنوان ملاتی مقاوم در برابر رطوبت، در بسیاری از سازه های آبی تاریخی ایران کاربرد داشته است.

وی افزود: یکی دیگر از ویژگی های مهم شادروان، مسیر منحنی و غیرمستقیم آن است. این شکل احتمالاً با وجود برآمدگی ها و تکیه گاه های سنگی در بستر رودخانه ارتباط داشته است. به بیان دیگر، سازندگان به جای ایجاد مسیری کاملاً مستقیم، موقعیت پایه ها را با شرایط طبیعی بستر هماهنگ کرده اند؛ موضوعی که از نظر مهندسی اهمیت بسیاری دارد.

پل بند لشکر؛ سازه ای متناسب با بستر طبیعی و شبکه تاریخی شهر

این باستان شناس ادامه داد: پل بند لشکر دیگر سازه مهم تاریخی شوشتر است که در جنوب غربی شهر، در کنار جاده شوشتر به اهواز و بر روی شاخه شرقی نهر داریون، که شاخه ای از رود شطیط است، قرار دارد. این پل بند در گذشته یکی از دروازه های شوشتر بوده و ارتباط شهر را با شهر تاریخی عسکرمکرم برقرار می کرده است. طول آن حدود ۱۰۴ متر و عرض آن نزدیک به هشت متر بوده و در اصل ۱۳ دهانه داشته که ۱۱ دهانه آن باقی مانده است.

مجاهد بیان کرد: از نظر معماری، یکی از ویژگی های قابل توجه پل بند لشکر، مسیر منحنی آن است. همانند شادروان، موقعیت صخره های طبیعی در محل احداث، در انتخاب محل استقرار پایه ها و شکل گیری مسیر پل تأثیر داشته است. این موضوع نشان می دهد که در معماری پل های تاریخی، همیشه هندسه منظم و خط مستقیم اولویت نداشته، بلکه شرایط زمین شناسی و موقعیت شالوده نیز در طراحی دخالت می کرده اند.

وی اضافه کرد: مصالح اصلی این سازه ماسه سنگ و ملات ساروج بوده است. پایه ها بر روی بدنه بند قرار گرفته اند و دهانه ها امکان عبور جریان آب را فراهم می کرده اند. در چنین سازه ای، پایه ها باید علاوه بر تحمل بار عرشه، در برابر فشار جریان و تغییرات سطح آب نیز مقاومت داشته باشند؛ بنابراین، شکل پایه ها، کیفیت اتصال سنگ ها و نحوه استقرار آن ها بر بستر طبیعی، در دوام سازه اهمیت داشته است.

این باستان شناس گفت: وجود دریچه های عبور آب در دو سوی کانال نشان می دهد که عملکرد پل بند تنها به عبور انسان و وسایل نقلیه محدود نبوده، بلکه این سازه در ارتباط با شبکه آبی پیرامون خود نیز عمل می کرده است.

مجاهد بیان کرد: در مجاورت پل بند لشکر، بقایای یک آسیاب نیز وجود دارد که از ارتباط این محدوده با فعالیت های آبی و اقتصادی گذشته حکایت می کند. همچنین پل شاه علی در نزدیکی آن قرار دارد و شواهد موجود نشان می دهد که این دو سازه در شکل گیری مسیر ارتباطی شوشتر به عسکرمکرم نقش داشته اند.

وی ادامه داد: بر این اساس، ارزش معماری پل بند لشکر را می توان در سه موضوع بررسی کرد؛ تطبیق مسیر سازه با شرایط طبیعی بستر، استفاده از مصالح سنگی و ملات مناسب و ارتباط هم زمان با مسیرهای ارتباطی و شبکه آبرسانی تاریخی شوشتر.

اهمیت پل بندهای شوشتر

این باستان شناس اضافه کرد: شادروان با ابعاد بزرگ، دهانه های متعدد، مسیر منحنی و عملکرد ترکیبی پل و بند، نمونه ای شاخص از مهندسی دوره ساسانی و پیوند آن با روایت های تاریخی ایران است. پل بند لشکر نیز با پایه های متناسب با بستر طبیعی، دهانه های عبور آب و ارتباط با نهر داریون، نقش مهمی در ساختار ارتباطی و آبی پیرامون شهر داشته است.

مجاهد گفت: ارزش این سازه ها تنها در قدمت یا شکل معماری آن ها خلاصه نمی شود، بلکه در یکپارچگی مجموعه، تداوم کارکرد، اصالت مصالح و فنون ساخت و پیوند آن ها با زندگی شهری و کشاورزی نهفته است.

وی بیان کرد: شوشتر را باید موزه ای زنده از مهندسی آب دانست؛ میراثی که شناخت آن، علاوه بر آشکار کردن دانش و تجربه تاریخی گذشتگان، در حفاظت از هویت فرهنگی و انتقال این سرمایه ارزشمند به نسل های آینده نیز اهمیت دارد.

آثار باستانی و پل های تاریخی شهرستان دزفول

دزفول با برخورداری از پیشینه تاریخی کهن و قرارگیری در کنار رودخانه دز، از گذشته های دور یکی از کانون های مهم شکل گیری تمدن، معماری و مهندسی آب در خوزستان بوده است. وجود آثار باستانی همچون چغامیش، شهر ساسانی روناش و پل های تاریخی این شهرستان، نشان دهنده نقش مهم این منطقه در توسعه زندگی شهری، ارتباطات تجاری و بهره گیری از منابع طبیعی در دوره های مختلف تاریخی است.

حمیدرضا خادم سرپرست اداره میراث فرهنگی شهرستان دزفول نیز در گفت و گو با ایسنا، اظهارکرد: منطقه دزفول به علت قرارگیری در ناحیه استراتژیک دامنه کوه های زاگرس و میانی و همچنین دسترسی به رودخانه پرخروش و زلال دز از دوران نوسنگی کانون زیست انسانی بوده است. پیشینه تاریخی دزفول غنی از آثار باستانی است. چغامیش که مهد آغاز نگارش و مدییت شهری است، تپه چغابنوت، شهر ساسانی روناش، پایگاه جندی شاپور و پل های تاریخی از آثار باستانی این شهر شمرده می شوند.

وی ادامه داد: دزفول در تاریخ پیشتاز طراحی سازه های آبی و تلفیق هوشمندانه معماری با نیروهای سهمگین آب بوده است. پل قدیم دزفول که پل ساسانی یا شاپور نیز نام دارد حدود 1780 سال پیش به دستور شاپور اول ساخته شد و بعد از پیروزی در جنگ ادسا که با والرین –امپراطوری روم- بوده، توسط اسرای رومی و تکنیک های مهندسی ایرانی ساخته شد. هدف ساخت این پل وصل کردن منطقه بین النحرین با جندی شاپور بوده است.

پل قدیم دزفول، قدیمی ترین پل استوار جهان

سرپرست اداره میراث فرهنگی شهرستان دزفول در ادامه اضافه کرد: پل قدیم دزفول قدیمی ترین پل استوار جهان است و قرن ها بار ارتباطی دشت های جندی شاپور و بین النحرین را به دوش داشته است. ساختار پایه های پل ترکیبی از سنگ های تراشیده ماسه ای و ملات سانروج مقابل در برابر آب و رطوبت و طاق های این پل جناقی رومی است. این پل دارای دهانه های متعدد و موج شکن های هلالی-مثلثی در بالا دست و پایین دست است که انرژی امواج را از سیلاب ها خنثی می کند و جریان آب را با کمترین فرسایش هدایت می کند.

خادم گفت: در دوره های گذشته این پل مرمت های زیادی به خود دیده است. به همت اداره کل میراث فرهنگی استان خوزستان، سال گذشته این پل بیشترین حجم مرمت را در 100 سال اخیر داشت. بارهای عظیمی مانند آسفالت، شن و گل های روی پل و لایه های زیرین از پل کامل برداشته شد. عایق بندی لایه های پایینی پل و مراحل ایمن سازی آن انجام شد و یک آجر فرش زیبا برای عبور مردم گذاشته شد.

وی بیان کرد: پل قدیم دزفول در سال های گذشته نیز مرمت شده و این مرمت به شکل مستمر در سال های گذشته انجام شده است. کارشناس های اداره میراث فرهنگی برنامه های مستمر و مستقیمی برای پایش و حفاظت از این پل دارند تا بتوانند نگه دار و نگهبان این پل باشند. در ده سال گذشته قسمتی از تاج ها، موج شکن ها و طاق های این پل مرمت شدند.

آسیاب های آبی دزفول

سرپرست اداره میراث فرهنگی شهرستان دزفول ادامه داد: زیر پل قدیم دزفول مجموعه آسیاب های آبی وجود دارند که خود یک فلسفه بسیار پیچیده دارند و در زمان قدیم برای تولید آرد از آن ها استفاده می کردند. پیوند مستقیم پل قدیم و آسیاب های آبی دزفولی نشان دهنده یک تفکر جامع برای مهار پایدار انرژی آب بوده که در زمان خود یک نکته منحر به فرد بوده است و نشان می دهد ایرانیان قدیم به خصوص افراد در شهر تاریخی دزفول دارای آگاهی زیادی بوده اند.

پل پاپیلا دزفول، پیوندگاه کهن شمال خوزستان

خادم گفت: پل پاپیلا نیز از پل های باستانی شهرستان دزفول و پیوندگاه کهن شمال خوزستان است. این پل یکی از شاخص ترین پل های آبریز حوزه دز است که در مسیر تاریخی کاروان های مناطق عشایری قرار گرفته است. واژه پاپیلا در ریشه واژه شناسی بومی به معنی پایه پل های مستحکم سنگی که در مسیر آبراه ها و دره های فصلی قرار دارند، است.

وی افزود: استفاده از سنگ های لاشه بومی سانروج سنتی و قوس های متناسب با حجم آب خروشان آن منطقه و دره های کوه پایه در این پل کار شده که نماد مهندسی بومی دزفول برای حفظ شریان های ارتباطی راه ها و کاروان های تجاری در فضل های پر بارش است. این پل پیوند دهنده پیوند فرهنگ دشت نشینی با زیست بوم کوهستانی و عشایری است.

سرپرست اداره میراث فرهنگی شهرستان دزفول بیان کرد: دزفول تنها یک بافت تاریخی آجری نیست بلکه یک موزه رو باز باستان شناسی، مهندسی آب و پیوند فرهنگی ایلامی، ساسانی و دوران اسلامی است. حفاظت از پل های کهن، کاوش تکمیلی در محوطه اطراف پل ها و خوانش پیوند میان این سازه ها و زیست بوم این منطقه یک ضرورت انکار ناپذیر برای تدوین هویت تاریخی، توسعه پایدار گردشگری و انتقال این میراث به نسل های آینده است.

به گزارش انجمن خرد آورده شده از ایسنا؛ آنچه از بررسی سازه های آبی تاریخی خوزستان برمی آید، این است که این آثار تنها یادگارهایی از گذشته نیستند، بلکه روایتگر دانش، تجربه و شیوه زندگی مردمانی هستند که با شناخت ظرفیت های طبیعی منطقه، توانستند میان آب، معماری و توسعه شهرها پیوندی پایدار ایجاد کنند.

اهمیت این سازه ها در کنار ارزش تاریخی و مهندسی آن ها، ضرورت حفاظت از میراث فرهنگی خوزستان را دوچندان می کند؛ چراکه صیانت از این آثار، علاوه بر حفظ هویت تاریخی منطقه، فرصتی برای توسعه گردشگری فرهنگی و معرفی توانمندی های مهندسی ایرانیان فراهم می آورد.

در این مسیر، مرمت اصولی، پژوهش های باستان شناسی و توجه به حفاظت پایدار می تواند زمینه ساز ماندگاری این میراث ارزشمند و انتقال آن به نسل های آینده باشد.