گروه جامعهایرنا-در آغوش کوه های سر به فلک کشیده زاگرس، جایی که صخره های استوار، دامنه های سرسبز و درختان کهنسال بلوط، چشم اندازی تماشایی از طبیعت ایران آفریده اند، دریاچه ای زلال و آرام همچون نگینی فیروزه ای می درخشد، دریاچه گهر، یکی از زیباترین جلوه های طبیعت لرستان که در سکوت کوهستان، روایتگر شکوه و سخاوت زمین است، گنجینه ای که سال هاست در سکوت کوهستان، روایتگر پیوند زندگی و طبیعت بوده است.
آب شفاف دریاچه، تصویر کوه های پیرامون را در آغوش می گیرد و نسیم خنک کوهستان، همراه با صدای پرندگان و جریان آب، آرامشی کم نظیر به این گوشه بکر از طبیعت بخشیده است، در بهار و تابستان، دامنه های اطراف با رویش گیاهان و گل های وحشی رنگ می گیرند و درختان حاشیه دریاچه، پناهگاهی برای گونه های مختلف جانوری فراهم می کنند، مجموعه ای از زیبایی ها که گهر را به یکی از ارزشمندترین سرمایه های طبیعی زاگرس تبدیل کرده است.
دریاچه گهر در منطقه حفاظت شده اشترانکوه، از زیستگاه های ارزشمند تنوع زیستی زاگرس به شمار می رود، به طوری که بر اساس مطالعات انجام شده، در این منطقه ۴۵ گونه پستاندار، ۱۹۵ گونه پرنده، ۳۰ گونه خزنده و پنج گونه دوزیست شناسایی شده است که خرس قهوه ای، پلنگ، گرگ، کفتار، قوچ و میش و کل و بز کوهی از مهم ترین پستانداران و عقاب، کرکس، شاهین، کبک و تیهو از مهمترین پرندگان این منطقه هستند که در زیستگاه های کوهستانی و طبیعی اطراف دریاچه و محدوده حفاظت شده اشترانکوه زندگی می کنند.
بنابراین اهمیت دریاچه گهر تنها به زیبایی طبیعی آن محدود نمی شود، بلکه این پهنه آبی و زیستگاه های کوهستانی پیرامونش مجموعه ای ارزشمند از گونه های جانوری و گیاهی را در خود جای داده است که نیاز به حفاظت دارند.
همچنین این منطقه از تنوع گیاهی قابل توجهی برخوردار است، به طوری که بیش از ۶۰۰ گونه گیاهی در این منطقه شناسایی شده است، بلوط ایرانی، بادام وحشی، پسته وحشی، بید، ارس، زالزالک و گلابی وحشی از جمله درختان و درختچه های این منطقه هستند، همچنین رویش گل های وحشی مانند لاله واژگون، شقایق و زنبق در فصل بهار، در کنار گیاهان دارویی و مرتعی همچون آویشن، گون و موسیر، بر ارزش اکولوژیک این زیست بوم کوهستانی افزوده است.
مجموعه تالاب ها و دریاچه هایی از جمله تالاب های آلاگل، آلماگل و آجی گل، گاوخونی، مجموعه تالابی شورگل، یادگارلو، درگه سنگی، کانی برازان، دریاچه ارومیه، تالاب چغاخور، هامون، پریشان، زریوار، گمیشان و تالاب انزلی برخی از تالاب ها و دریاچه های ایران است که در کنوانسیون رامسر به ثبت رسیده اند و اکنون با ثبت دریاچه گهر تعداد تالاب ها و دریاچه های ثبت شده به ۲۸ رسیده است.
با توجه به اهمیت و پتانسیل این منطقه به ویژه دریاچه گهر، پیگیری برایثبت بین المللی دریاچه گهردر کنوانسیون رامسر از چند سال پیش آغاز شد، اما این روند به دلایل مختلف به نتیجه نرسیده بود. در خرداد ۱۴۰۲ معاون وقت محیط زیست دریایی و تالاب های سازمان حفاظت محیط زیست، با حضور در منطقه حفاظت شده اشترانکوه و بازدید از دریاچه، بر ضرورت رفع موانع ثبت آن تأکید کرده بود، در آن زمان، مدیرکل حفاظت محیط زیست لرستان نیز از تلاش های انجام شده برای ثبت دریاچه خبر داد و بر ادامه پیگیری ها تأکید کرد.
این پرونده در سال ۱۴۰۳ وارد مرحله جدی تری شد و در سال ۱۴۰۴ نیز سازمان حفاظت محیط زیست از ادامه مراحل ثبت خبر داد، سرانجام پس از انجام بررسی های کارشناسی و طی مراحل اداری، دریاچه گهر در سپتامبر ۲۰۲۶ ( ۶ مهر ۱۴۰۵) رسماً در فهرست تالاب های با اهمیت بین المللی قرار گرفت.
اکنون ثبت این دریاچه در فهرست کنوانسیون رامسر، فرصتی است تا نگاه ها بار دیگر به سوی این میراث ارزشمند جلب شود، میراثی که زیبایی اش تنها در چشم اندازهای چشم نواز خلاصه نمی شود، بلکه در حیات گونه های گیاهی و جانوری و تداوم چرخه زندگی در این زیست بوم معنا پیدا می کند، ثبت جهانی گهر، بیش از آنکه پایان یک مسیر باشد، یادآور مسئولیتی بزرگ است، اینکه این نگین آبی زاگرس را چنان پاس بداریم که نسل های آینده نیز سهمی از آرامش و شکوه آن داشته باشند.
در واقع دریاچه ها و تالاب ها از ارزشمندترین زیست بوم های طبیعی زمین هستند، گنجینه هایی که حیات گونه های گیاهی و جانوری، پایداری منابع آب و تعادل محیط زیست به سلامت و بقای آن ها گره خورده است، بر این اساس ثبت دریاچه گهر در فهرست کنوانسیون رامسر، بار دیگر توجه ها را به اهمیت حفاظت از این سرمایه های طبیعی و ضرورت صیانت از زیستگاه هایی جلب می کند که در کنار زیبایی های چشم نواز، نقشی حیاتی در حفظ تنوع زیستی دارند. این ثبت جهانی، علاوه بر معرفی ظرفیت های طبیعی ایران در عرصه بین المللی، مسئولیت حفاظت از این میراث ارزشمند را نیز پررنگ تر می کند.
ثبت تالاب گهر یک عنوان تشریفاتی نیست
آرزو اشرفی زاده مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب ها سازمان حفاظت محیط زیستدراین باره به خبرنگار ایرنا گفت: ثبت تالاب گهر یک عنوان تشریفاتی نیست، بلکه آغاز مسئولیتی بیشتر برای حفاظت از نگین تالابی لرستان است.
وی افزود:ثبت یک تالاب یا دریاچه در فهرست رامسر نه به این معناست که از فردای ثبت، همه مشکلات آن برطرف می شود و نه یک عنوان تشریفاتی و فاقد ارزش است، این ثبت، به رسمیت شناخته شدن اهمیت بین المللی یک زیست بوم بر اساس معیارهای علمی مشخص و در عین حال آغاز مسئولیتی بیشتر برای حفاظت از آن است.
وی اظهار کرد: کنوانسیون تالاب ها یک معاهده بین دولتی است که در سال ۱۹۷۱ در شهر رامسر ایران شکل گرفت و امروز ۱۷۲ کشور طرف متعاهد آن هستند، بیش از ۲۵۰۰ تالاب با اهمیت بین المللی در قالب شبکه جهانی سایت های رامسر شناسایی شده اند،اینکه نام «رامسر» و ایران بیش از نیم قرن بر یکی از مهم ترین معاهدات جهانی حفاظت از طبیعت قرار دارد، یک سرمایه ارزشمند محیط زیستی برای کشور ما است.
اشرفی زاده ادامه داد:اهمیت این موضوع زمانی روشن تر می شود که بدانیم تالاب های جهان طی دهه های گذشته با روند نگران کننده ای از تخریب و نابودی روبرو بوده اند، چشم انداز جهانی تالاب ها ۲۰۲۵، نشان می دهد از سال ۱۹۷۰ تاکنون حدود ۲۲ درصد تالاب های جهان از دست رفته و حدود یک چهارم تالاب های باقیمانده نیز در وضعیت نامناسب اکولوژیک قرار دارند، در چنین شرایطی، حفاظت از تالاب های سالم باقیمانده باید یکی از اولویت های اصلی باشد.
وی گفت: ثبت یک تالاب در فهرست رامسر نیز صرفاً با درخواست و انتخاب سلیقه ای صورت نمی گیرد، کنوانسیون ۹ معیار مشخص برای شناسایی تالاب های با اهمیت بین المللی دارد و یک سایت باید حداقل یکی از این معیارها را از نظر ویژگی های اکولوژیک، تنوع زیستی، گونه های در معرض تهدید، پرندگان آبزی، ماهیان یا سایر ارزش های زیستی احراز کند، اطلاعات فنی و مستندات سایت تهیه و از منظر انطباق با این معیارها بررسی می شود.
مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب ها سازمان حفاظت محیط زیست تاکید کرد: از این منظر، ثبت گهر اتفاق کوچکی نیست، کنوانسیون تالاب ها در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶، دریاچه گهر را به عنوان بیست و هشتمین تالاب با اهمیت بین المللی ایران و سایت شماره ۲۶۰۱ رامسر معرفی کرد، گهر یک دریاچه آب شیرین در ارتفاع حدود ۲۳۰۰ متری و در محیط کوهستانی منطقه حفاظت شده اشترانکوه است، بنابراین می توان آن را از نمونه های ارزشمند تالاب های دریاچه ای آب شیرین در محیط های کوهستانی ایران دانست.
به گفته وی، این سایت دارای تنوع زیستی قابل توجه، گونه های بومی و گونه های دارای اهمیت حفاظتی است.
اشرفی زاده افزود: بنابراین، اینکه کشور ما هنوز اکوسیستم هایی دارد که واجد معیارهای بین المللی برای قرار گرفتن در این فهرست هستند سرمایه ای طبیعی است که باید قدر آن را بدانیم،تالاب های ارزشمند دیگری نیز در ایران وجود دارند که قابلیت بررسی برای ثبت بین المللی را دارند، اما هدف صرفاً افزایش تعداد سایت های ثبت شده نیست، هدف باید این باشد که معرفی بین المللی این زیست بوم ها به شناخت بیشتر، حساسیت عمومی بالاتر، حفاظت مؤثرتر و جلب توجه و ظرفیت های علمی و حمایتی ملی و بین المللی منجر شود.
وی اظهار کرد: در عین حال،باید صریح بگوییم که ثبت در کنوانسیون رامسر به تنهایی یک تالاب را نجات نمی دهد، اگر حقابه تأمین نشود، آلودگی کنترل نشود، مدیریت حوضه آبریز مناسب نباشد یا فشارهای توسعه ای و انسانی افزایش یابد، عنوان بین المللی نمی تواند جایگزین اقدام ملی شود، تجربه برخی تالاب های آسیب دیده ایران نیز باید دقیقاً همین درس را به ما بدهد، پیشگیری از تخریب بسیار مؤثرتر و کم هزینه تر از احیای اکوسیستمی است که بخش عمده کارکردهای خود را از دست داده است.
اشرفی زاده گفت: به همین دلیل، ثبت گهر را باید فرصتی برای حفاظت پیشگیرانه دانست، نباید ثبت بین المللی موجب توسعه بی ضابطه گردشگری، افزایش فشار بازدید یا ایجاد زیرساخت هایی شود که بکر بودن منطقه را تهدید کند، ارزش گهر در همان ویژگی های طبیعی و اکولوژیکی است که موجب شده اهمیت آن در سطح بین المللی به رسمیت شناخته شود.
وی اظهار کرد: امروز مردم لرستان حق دارند از ثبت جهانی این نگین تالابی خوشحال باشند و به آن افتخار کنند، این افتخار می تواند به بزرگ ترین پشتوانه اجتماعی برای حفاظت از گهر تبدیل شود، سازمان حفاظت محیط زیست نیز در کنار مردم، جوامع محلی، محیط بانان، مسئولان استان، دانشگاهیان و تشکل های محیط زیستی باید تلاش کند ویژگی های اکولوژیک این تالاب ارزشمند برای نسل های آینده حفظ شود.
مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب ها سازمان حفاظت محیط زیست تاکید کرد: باید بدانیم که ثبت گهر پایان کار نیست، جهان ارزش این نگین تالابی لرستان را به رسمیت شناخته است بر این اساس از امروز مسئولیت همه ما برای حفاظت از آن بیشتر شده است.
