سعیده سادات فهری:در شرایطی که محدودیت های دریایی در جنوب ایران، ضرورت بازنگری در مسیرهای تجاری و ترانزیتی کشور را بیش از گذشته برجسته کرده است، ظرفیت های اقتصادی و ژئوپلیتیک کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز در شمال ایران بار دیگر مورد توجه قرار گرفته اند. همزمان با سفر مسعود پزشکیان، رئیس جمهور به ترکمنستان و شرکت در اجلاس کشورهای مشترک المنافع و دیدار با پوتین و سران اوراسیا بار دیگر ظرفیت همسایگان شمالی ایران محل بحث واقع شده است.
محمود شوری، معاون موسسه ایران و اوراسیا(ایراس) در گفت گو با روزنامه «دنیای اقتصاد» با تاکید بر اهمیت راهبردی کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز برای ایران، توسعه زیرساخت های حمل ونقل، تقویت دیپلماسی اقتصادی و تسهیل مبادلات تجاری با این کشورها را ضروری می داند. به گفته این کارشناس مسائل روسیه، هدف از گسترش همکاری با این کشورها، نباید جایگزین مسیرهای جنوبی باشد، بلکه تنوع بخشی به مسیرهای تجاری و کاهش آسیب پذیری اقتصاد ایران در برابر بحران های احتمالی باید در نظر گرفته شود.
***
با توجه به ظرفیت های اقتصادی کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز و فرصت های مغفول مانده ایران در این منطقه، در شرایط تداوم محدودیت های دریایی در جنوب، این کشورها تازه می توانند به کاهش فشارهای اقتصادی بر ایران کمک کنند؟
مرزهای شمالی ایران در شرایط کنونی، از منظر ژئوپلیتیک و اقتصادی اهمیت بیشتری یافته اند؛ بااین حال، نمی توان از تغییر مرکز ثقل ژئوپلیتیک کشور از جنوب به شمال سخن گفت. اساسا ظرفیت های تجاری و ترانزیتی مرزهای شمالی با بنادر جنوبی ایران قابل مقایسه نیست. در حال حاضر، سهم محدودی از تجارت خارجی و ترانزیت کشور از مسیرهای شمالی انجام می شود و بخش عمده این مبادلات همچنان به بنادر جنوبی وابسته است. با وجود این، در شرایطی که ایران با محاصره و محدودیت های دریایی مواجه است، کشورهای حوزه آسیای مرکزی و قفقاز اهمیت بیشتری پیدا می کنند.
نکته مهم آن است که این منطقه همواره برای ایران سرشار از فرصت های اقتصادی بوده، اما کشورمان، با وجود ظرفیت های قابل توجه موجود، نتوانسته است به طور کامل از این فرصت ها در راستای توسعه اقتصادی بهره برداری کند. توافق تجاری ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا نمونه ای از این فرصت هاست که می تواند زمینه ساز گسترش مبادلات اقتصادی کشور باشد. افزون بر این، برخورداری از مرزهای آبی و زمینی مشترک با کشورهای این منطقه و همسایگی با قدرتی مانند روسیه، مزیت های مهمی برای ایران ایجاد کرده است. کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز نیز از ظرفیت های قابل توجهی برخوردارند که می توانند در شرایط دشوار کنونی به کمک اقتصاد ایران بیایند.
برای توسعه مسیرهای حمل ونقل و تسهیل مبادلات تجاری با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز چه اقداماتی باید در اولویت قرار گیرد؟
بهره گیری از این ظرفیت ها مستلزم توسعه زیرساخت های حمل ونقل و تقویت دیپلماسی اقتصادی است. یکی از حلقه های مفقوده در این زمینه، محدودیت زیرساخت ها و نبود تنوع کافی در مسیرهای ترانزیتی است؛ به گونه ای که امکانات موجود در برخی موارد پاسخگوی نیازهای کشور، به ویژه در شرایط بحرانی، نیست. در کنار این مساله، گسترش تعاملات دیپلماتیک و تسهیل روابط تجاری با کشورهای منطقه نیز ضرورتی انکارناپذیر است.
آیا مسیرهای شمالی ظرفیت جایگزین شدن با مسیرهای جنوبی را دارند؟
باید توجه داشت که مسیرهای ارتباطی آسیای مرکزی، با وجود اهمیت و کارکردهای خود، ظرفیت محدودی برای پوشش تمام نیازهای تجاری و ترانزیتی ایران دارند. این مسیرها می توانند بخشی از نیازهای کشور را تامین کنند، اما جایگزینی کامل آنها با مسیرهای جنوبی واقع بینانه نیست. ازاین رو، ضروری است ایران از شرایط کنونی برای تقویت روابط اقتصادی با کشورهای شمالی و تسهیل مبادلات تجاری با آنها استفاده کند. در عین حال، نباید انتظار داشت که مسیرهای شمالی بتوانند تمامی نیازهای اقتصادی کشور را پوشش دهند. بخش مهمی از تجارت خارجی ایران، به ویژه صادرات انرژی، از طریق بنادر جنوبی انجام می شود. حتی مسیرهای جایگزین از جمله همکاری با روسیه نیز با محدودیت هایی روبه رو هستند؛ چرا که روسیه خود در حوزه صادرات با چالش هایی مواجه است و در مقاطعی به دنبال یافتن مسیرهای جایگزین برای انتقال محصولات خود بوده است. افزون بر این، بسیاری از کالاهای صادراتی ایران برای انتقال به بازارهای مختلف به حمل ونقل دریایی نیاز دارند.
مسیرهای شمالی تا چه اندازه می توانند نیازهای وارداتی ایران را در شرایط محدودیت دریایی در جنوب تامین کنند؟
در حوزه واردات نیز بخشی از نیازهای کشور به کالاهای اساسی مربوط می شود که تامین همه آنها از کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز امکان پذیر نیست؛ یا دست کم، در برخی موارد هزینه تامین آنها از این مسیرها به مراتب بیشتر خواهد بود. حتی دسترسی زمینی به چین نیز هزینه بر است و در شرایط کنونی، افزایش هزینه های حمل ونقل می تواند فشار بیشتری بر اقتصاد ایران وارد کند.
با توجه به ظرفیت های محدود کشورهای شمالی در تامین نیازهای ایران، چگونه می توان ضمن حفظ نقش مسیرهای جنوبی، از همکاری با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز برای تنوع بخشی به تجارت خارجی و کاهش آسیب پذیری اقتصادی کشور بهره گرفت؟
نباید مساله همکاری با کشورهای شمالی را صرفا از منظر جایگزینی مسیرهای جنوبی بررسی کرد. این کشورها به خودی خود شرکای مهمی برای ایران محسوب می شوند و ظرفیت های متنوعی در حوزه های اقتصادی دارند. برای نمونه، روسیه و برخی کشورهای منطقه در تامین غلات، نهاده های کشاورزی و دامی و همچنین محصولات چوبی از توانمندی های قابل توجهی برخوردارند. بااین حال، در مقایسه با حجم و تنوع کالاهای مورد نیاز ایران، تنها بخشی از نیازهای کشور را می توان از این منطقه تامین کرد.
در واقع اگرچه مسیرهای شمالی نمی توانند جایگزین کاملی برای مسیرهای جنوبی باشند، این واقعیت از اهمیت راهبردی گسترش همکاری با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز نمی کاهد. این کشورها به دلیل موقعیت جغرافیایی، ظرفیت های اقتصادی و امکان توسعه ارتباطات تجاری، شرکای مهمی برای ایران به شمار می روند. ازاین رو، توسعه زیرساخت ها، تقویت دیپلماسی اقتصادی و تسهیل مبادلات تجاری با این کشورها باید به عنوان بخشی از راهبرد بلندمدت ایران دنبال شود؛ راهبردی که هدف آن نه جایگزینی کامل مسیرهای جنوبی، بلکه تنوع بخشی به مسیرهای تجاری و کاهش آسیب پذیری اقتصاد کشور در برابر بحران های احتمالی است.
