به گزارش انجمن خرد آورده شده از ایرنا؛، انتقال نسل به نسل میراث ناملموس فرهنگی در گوشه گوشه ایران به ویژه در روستاهایی دورافتاده از مناطق شهری، الگویی موفق از تاب آوری ایرانیان است. الگویی که در شرایط حساس کنونی کشور نیز اهمیت حوزه فرهنگ و به ویژه میراث ناملموس و آنچه در بین مردم می گذرد را برجسته می کند.
ایران فقط در شهرهای شناخته شده و بناهای تاریخی خلاصه نمی شود؛ بخشی مهم از هویت فرهنگی این سرزمین در روستاهایی جریان دارد که زبان، گویش، آیین ها، رسم ها و شیوه های زندگی نسل های پیشین را همچنان حفظ کرده اند.
در این میان، ثبت و انتقال داشته های فرهنگی به نسل های آینده اهمیت بیشتری پیدا می کند؛ چرا که بخشی از آیین ها، گویش ها و روایت های محلی در صورت بی توجهی ممکن است با تغییر نسل ها به تدریج از چرخه زندگی اجتماعی خارج شود. تجربه بیابانک و برنامه هایی از این دست، از یک سو، فرصتی برای معرفی ظرفیت های کمترشناخته شده ایران و از سوی دیگر مجالی برای پیوند میان میراث فرهنگی، گردشگری و اقتصاد روستایی فراهم می کند.
روستای «بیابانک» در استان سمنان(با قدمتی چهارهزارساله) یکی از همین نمونه هاست؛ روستایی که ظرفیت های تاریخی و فرهنگی آن، تصویری از پیوند انسان با محیط و چگونگی سازگاری ایرانیان با شرایط اقلیمی و محیطی را پیش روی مخاطب قرار می دهد.
«شب فرهنگی بیابانک» فرصتی برای بازخوانی همین ظرفیت ها بود؛ ظرفیتی که تنها به آثار و بناهای تاریخی محدود نمی شود و میراث ناملموس، تاریخ شفاهی، فرهنگ بومی و محصولات محلی را نیز دربرمی گیرد. توجه به این داشته ها در کنار تقویت زیرساخت های گردشگری می تواند زمینه معرفی بیشتر روستا و حضور گردشگران را فراهم کند و فرهنگ را به یکی از پایه های رونق اقتصادی جامعه محلی تبدیل کند.
بیابانک زادگاه شیخ علاءالدوله سمنانی، عالم و عارف برجسته سده های هفتم و هشتم هجری قمری، است؛ شخصیتی که از چهره های اثرگذار عرفان و اندیشه ایرانی به شمار می رود و نام او با این سرزمین و میراث فرهنگی استان سمنان پیوند خورده است. توجه به جایگاه علمی و عرفانی شیخ علاءالدوله بیابانکی، ظرفیت دیگری برای معرفی پیشینه فرهنگی و تاریخی بیابانک و شکل گیری مسیرهای گردشگری فرهنگی و عرفانی در این منطقه فراهم می کند.
«بیابانک» کجاست؟
بیابانک روستایی در ۲۴ کیلومتری جنوب غربی شهر سمنان و ۶ کیلومتری جنوب شهر سرخه در حاشیه شمالی دشت کویر ایران قرار دارد. این روستا جنوبی ترین نقطه در نوار شمالی دشت کویر محسوب می شود و آبادی دیگری در جنوب آن قرار ندارد.
یکی از تعبیرها برای وجه تسمیه نام روستا این بوده که در اصل نام روستا «بیابان نمک» بوده که به «بیابانک» تبدیل شده است.
شیخ علاءالدوله بیابانکی سمنانی از عارفان نامی ایرانکه پیروانی حتی در کشورهای همسایه تا سرزمین هند دارد، زاده این روستاست و در نزدیکی همین روستا آرامگاهی تاریخی دارد که کانون دلدادگان فرهنگ و عرفان ایران زمین است.
بیابانک به واسطه پیوند با شخصیت های تاریخی و عرفانی همچون شیخ علاءالدوله بیابانکی، ظرفیت هایی فراتر از یک مقصد گردشگری روستایی دارد؛ ظرفیتی که اکنون با اجرای طرح های مرتبط با مسیرهای عرفانی، کاوش و احیای مجموعه های تاریخی و برنامه ریزی برای توسعه گردشگری فرهنگی، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
خطر فراموشی میراث ناملموس در آینده
دستیار عالی رییس بنیاد ایران شناسی با اشاره به ظرفیت های فرهنگی و تاریخی روستای بیابانک، این روستا را نمونه ای از تاب آوری تمدن ایرانی دانست و گفت: شناخت ایران نباید به شهرها و مقصدهای شناخته شده محدود شود، زیرا بخشی مهم از تنوع فرهنگی، قومی، زبانی و گویشی کشور در روستاها و مناطق کمترشناخته شده قرار دارد.
ایمان نظام زاده با تاکید بر ضرورت حفاظت از میراث ناملموس کشور بیان کرد: آیین ها، رسوم، فرهنگ ها و گویش های مناطق مختلف بخشی از هویت فرهنگی ایران هستند که اگر مورد توجه کافی قرار نگیرند، ممکن است در فاصله یک یا دو دهه آینده و با تغییر نسل ها به فراموشی سپرده شوند.
وی، تاب آوری تمدن ایرانی را یکی از موضوعات مهم قابل مطالعه و معرفی دانست و گفت: استان سمنان و روستاهای تاریخی آن، به ویژه بیابانک، نمونه های ارزشمندی از سازگاری ایرانیان با شرایط اقلیمی و محیطی را در خود جای داده اند و این ظرفیت می تواند به ایران و حتی جهان معرفی شود.
دستیار عالی رییس بنیاد ایران شناسی افزود: ایجاد آب انبارها، حفر قنات ها و شکل گیری سازوکارهای مختلف برای مدیریت منابع و غلبه بر دشواری های محیطی، نمونه هایی از راهکارهایی است که ایرانیان در طول تاریخ برای مواجهه با چالش ها به کار گرفته اند و این موضوع، بخشی از مفهوم تاب آوری تمدن ایرانی است.
وی با بیان اینکه این ویژگی در شرایط امروز نیز قابل توجه است، تصریح کرد: ملت ایران در دوره های مختلف تاریخی با چالش های محیطی، اقلیمی و بین المللی مواجه بوده، اما همواره تلاش کرده است با تکیه بر فکر، اندیشه، تدبیر و ظرفیت های خود بر مشکلات غلبه کند. این پیشینه تاریخی و فرهنگی می تواند یکی از موضوعات مهم برای معرفی ایران به نسل امروز و جهان باشد.
نظام زاده با تأکید بر ضرورت حفاظت از میراث ناملموس کشور خاطرنشان کرد: همان گونه که گذشتگان، فرهنگ، آداب و رسوم و میراث ارزشمند خود را سینه به سینه به نسل های بعد منتقل کرده اند، امروز نیز وظیفه داریم این میراث را حفظ و به نسل آینده منتقل کنیم.
بیابانک می تواند هدف ملی گردشگری
نماینده مردم سمنان، مهدی شهر و سرخه در مجلس شورای اسلامی نیز با تأکید بر ظرفیت های تاریخی، فرهنگی و گردشگری بیابانک، این روستا را دارای ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مقاصد شاخص گردشگری استان دانست و گفت: زیرساخت های گردشگری، حفاظت از میراث ناملموس و حمایت از تولید و عرضه محصولات بومی باید تقویت شود.
عباس گلرو با اشاره به ظرفیت محصولات بومی بیابانک و تاکید بر ضرورت حمایت از تولید و تجاری سازی این محصولات، بیان کرد: محصول محلی گولاچ می تواند با حمایت دستگاه های مسئول و شکل گیری یک حرکت منسجم، از تولید سنتی فراتر برود و با رویکرد صنعتی تولید و عرضه شود تا علاوه بر ایجاد اشتغال پایدار، به یکی از سوغات شاخص منطقه تبدیل شود.
نماینده مردم سمنان، سرخه و مهدی شهر در مجلس شورای اسلامی به ضرورت تأمین اعتبار برای حفاظت و مرمت بناهای تاریخی روستا اشاره کرد و افزود: برخی اقدامات مرمتی و استحکام بخشی از جمله در آب انبار روستا انجام شده است، اما برای تکمیل فرآیند مرمت و حفاظت از آثار تاریخی بیابانک، تأمین اعتبار بیشتری ضروری است.
وی از پیگیری برای بهبود مسیر دسترسی به روستا خبر داد و گفت: ارتقای وضعیت مسیر حدود شش کیلومتری دسترسی به بیابانک از طریق اداره راهداری در حال پیگیری است و بهبود این مسیر می تواند در توسعه گردشگری روستا نقش مؤثری داشته باشد.
گلرو با تأکید بر اهمیت حفاظت از میراث ناملموس خاطرنشان کرد: میراث فرهنگی تنها به بناها و آثار تاریخی محدود نمی شود، بلکه زبان، گویش، آیین ها، سنت ها و شیوه های زندگی نیز بخش مهمی از هویت تاریخی و فرهنگی مردم را تشکیل می دهند و باید برای حفظ و انتقال آن ها به نسل های آینده برنامه ریزی کرد.
نماینده شهرستان های سمنان، سرخه و مهدی شهر در مجلس شورای با اشاره به نقش روستاها در حفظ فرهنگ، تولید و امنیت غذایی کشور تصریح کرد: روستاها بخش مهمی از تمدن ایرانی را شکل داده اند و توجه به مسائل و نیازهای آن ها باید در اولویت قرار گیرد.
نقش جوانان و پیشکسوتان در توسعه گردشگری
معاون توسعه مدیریت و منابع استاندار سمنان، گردشگری فرهنگی و بوم گردی را ظرفیتی برای معرفی فرهنگ جوامع محلی و رونق کسب وکارهای روستایی دانست و گفت: حضور گردشگران می تواند زنجیره ای از فعالیت های اقتصادی، از اقامتگاه های بوم گردی و خدمات گردشگری تا تولید صنایع دستی و محصولات بومی را فعال کند.
رضا عبدالله زاده با اشاره به نقش جوانان و پیشکسوتان در توسعه گردشگری روستایی تصریح کرد: دو گروه می توانند نقش ویژه ای در معرفی ظرفیت های مناطق ایفا کنند، جوانان با استفاده از فناوری های نوین و ظرفیت فضای مجازی می توانند جاذبه های فرهنگی، تاریخی و طبیعی منطقه خود را به مخاطبان سراسر کشور و حتی جهان معرفی کنند و زمینه حضور آگاهانه تر گردشگران را فراهم آورند.
وی تصریح کرد: پیشکسوتان نیز حاملان تاریخ شفاهی مناطق هستند و باید تجربیات، خاطرات، روایت ها و داشته های فرهنگی آنان ثبت و مکتوب شود؛ همان گونه که در مراسم امشب شاهد رونمایی از یک اثر ارزشمند در معرفی ظرفیت های بیابانک بودیم.
معاون توسعه مدیریت و منابع استاندار سمنان با اشاره به جایگاه تاریخی و فرهنگی شیخ علاءالدوله بیابانکی گفت: یکی از شخصیت های برجسته ای که نام او با این سرزمین پیوند خورده، شیخ علاءالدوله بیابانکی سمنانی است، چهره ای فرهیخته و اندیشمند از سده های هفتم و هشتم هجری قمری که علاوه بر جایگاه علمی در ادب و علوم دینی، در حوزه تدبیر و مدیریت نیز صاحب نظر بوده است.
وی افزود: توجه شیخ علاءالدوله بیابانکی به موضوعاتی همچون مدیریت و تقسیم آب نشان دهنده پیوند دانش، تدبیر و نیازهای جامعه در آن دوره است و نام و یاد این شخصیت فرهنگی و علمی، همواره با سرزمین بیابانک و استان سمنان همراه خواهد بود.
سمنان در مسیر طرح «گردشگری عرفانی»
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان سمنان نیز با اشاره به اجرای «گردشگری عرفانی» در کشور، از پیگیری برای معرفی و احیای مسیرهای عرفانی مرتبط با شخصیت هایی همچون شیخ علاءالدوله بیابانکی خبر داد و گفت: کاوش در محدوده مجموعه تاریخی این شخصیت و مرمت و احیای آثار شناسایی شده نیز دنبال می شود.
جلال تاجیک بیان کرد: در چارچوب این طرح، تلاش می شود ظرفیت های تاریخی، فرهنگی و عرفانی مرتبط با این شخصیت ها مورد توجه قرار گیرد و زمینه برای معرفی و احیای این مسیرها و مجموعه های تاریخی فراهم شود.
برنامه میراث برای آرامگاه شیخ علاءالدوله
وی با اشاره به برنامه های اداره کل برای مجموعه شیخ علاءالدوله بیابانکی بیان کرد: آرامگاه شیخ علاءالدوله بیابانکی به مدت ۱۵ سال از سوی اداره کل اوقاف در اختیار میراث فرهنگی قرار گرفته است و در محدوده جنوبی این مقبره باشکوه، آثاری از تأسیسات تاریخی وجود داشته که قصد داریم عملیات کاوش در این محدوده را دنبال کنیم.
تاجیک افزود: پس از انجام کاوش های باستان شناسی، مرمت و احیای آثار شناسایی شده دنبال خواهد شد و در ادامه نیز برای تملک عرصه این مجموعه تاریخی اقدام می کنیم تا بتوانیم ظرفیت های آن را به شکل شایسته تری معرفی و احیا کنیم.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی سمنان با اشاره به ظرفیت های مجموعه شیخ محمود مزدقانی در گفت: مجموعه شیخ محمود مزدقانی ظرفیتی کم نظیر در کشور است و تلاش می شود مِلک همجوار آن با تأمین اعتبار و برنامه ریزی مناسب، تملیک شود و زمینه حفاظت و بهره برداری فرهنگی و گردشگری از این مجموعه را فراهم کنیم.
وی خاطرنشان کرد: شب فرهنگی بیابانک در یک نقطه مهم فرهنگی و تاریخی نشان داد این منطقه می تواند در صورت برنامه ریزی و سرمایه گذاری مناسب، به یکی از محورهای مهم گردشگری فرهنگی استان تبدیل شود.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی سمنان با اشاره به تجربه احیای مجموعه سعدالسلطنه قزوین بیان کرد: کاروانسرای سعدالسلطنه قزوین نمونه ای از یک مجموعه تاریخی است که توانسته با رویکردی جدید، جایگاه مهمی در گردشگری شهری پیدا کند و امیدواریم با تأمین اعتبارات لازم بتوانیم برای مجموعه های تاریخی و فرهنگی استان سمنان نیز اقدامات مؤثری انجام دهیم.
به گزارشایرنا، در این آیین ازکتاب «بیابانک، بوم سرزمین خشت و آفتاب»به تالیف علیرضا شاه حسینی مسوول بنیاد ایران شناسی شعبه استان سمنان رونمایی شد. این کتاب در ۲۴۳ صفحه همراه با تصاویر رنگی، در ۱۳ فصل به معرفی تاریخ، معماری، فرهنگ عامه، اوضاع اجتماعی، ویژگی های زیستی و فرهنگی، قنات ها، مشاهیر و مفاخر، شهدا، خانه های بومگردی پرداخته است.
