به گزارش خبرنگارایرنا، صدای ریزش لایه به لایه تاریخ در کوچه های تنگ سنگلج شنیده می شود اما این صدا از میان دیوارها نیست از میان دل های خالی شده اهالی محل است. مسجد حاج رجبعلی که روزگاری پناهگاه روح و کلام بود، امروز در میان آوار بی توجهی و وعده های پوچ، نفس های آخرش را می کشد.
هر روز که از جلوی در مسجد رد می شم، دلم کُنده…؛ این جمله لرزان حاج محمد یکی از پیرمردهای ۷۰ ساله سنگلج است که تمام عمرش را در سایه این مسجد گذرانده. او با چشمانی خیس به شکاف های عمیق دیوارها اشاره می کند و می گوید: این مسجد، مثل پدر و مادر می ماند حالا که پیر و فرتوت شده، کسی نیست دستش رو بگیرد. ما فقط تماشا می کنیم که چطور دارد نابود می شود انگار داریم مرگ خودمان را می بینیم.
وقتی به بخش چاه قرآن می رسید، سکوت سنگین تر هم می شود. این حفره تاریک و رها شده، دیگر آن جایگاه باشکوه برای احترام به کلام الهی نیست بلکه زخم باز این مسجد است. ویدئوهای منتشر شده از این بخش، نشان می دهد که چگونه قداست این مکان در میان گرد و غبار بی توجهی، گم شده است. پیرزنی که از همسایگی مسجد است با صدایی که از بغض می لرزد، می گوید: آنجا جایی بود که با احترام به قرآن در دل زمین می سپردیمش حالا شده یک گودال متروکه که حتی پرنده هم انجا نمی نشیند.
مسجد حاج رجبعلی مکررا در لیست وعده های مسئولان بوده است اما این وعده ها، درست مثل باران زمستانی سنگلج بر زمین می خورند و بدون اینکه اثری از خود باقی بگذارند، خشک می شوند. هر بار که خبری از مرمت شنیده می شود، امید کوچکی در دل مردم می روید اما واقعیت موجود نشان می دهد که هیچ اتفاقی نیفتاده است.
آنچه در مسجد حاج رجبعلی در حال رخ دادن است فراتر از یک فرسایش طبیعی یک بحران تاریخی است وقتی یک بنای ۲۰۰ ساله، بدون هیچ برنامه حمایتی به این وضعیت بحرانی می رسد یعنی آیندگان دیگر آثاری به عنوان میراث فرهنگی نخواهند داشت و شاید این کلمه برای آیندگان ناملموس باشد. این بی توجهی یعنی ارزش تاریخ برای تصمیم گیرندگان، کمتر از هزینه مرمت است. این یعنی ما داریم با چشم های باز، میراث خودمان را قربانی بی خیالی می کنیم.
آیا صدای آخرین ناله شنیده خواهد شد؟
مسجد حاج رجبعلی اکنون میان ۲ شکاف ایستاده است؛ شکاف دیوارهای فروریخته و شکاف بی اعتمادی مردم. اگر امروز، پیش از آنکه صدای فروپاشی نهایی بلند شود، اقدامی صورت نگیرد ما فقط شاهد یک گزارش تسلیت برای تاریخ تهران خواهیم بود. صدای پیرمردهای سنگلج، فریادی است که از میان آوارها بلند می شود؛ فریادی که می پرسد: «آیا میراث ما، ارزش دیدن هم ندارد؟»
«حمیدرضا نارنجی نژاد» عضو انجمن سنگلج و فعال اجتماعی و گردشگری بافت تاریخی در بررسی دقیق بقایای بنا از یک فاجعه هنری و تاریخی سخن می گوید. وی به قطعات کاشی باقی مانده از این اثر تاریخی به عنوان یکی از شگفتی های این مسجد که حالا صدها و دویست نسخه از آن در معرض نابودی است و امضاهای ظریف کاشی کاران بر روی آن اشاره می کند؛ امضاهایی که با دقت تمام در برابر چشم ناظران به فرسایش و تخریب سپرده شده اند.
نارنجی نژاد با اشاره به قطعاتی که به سختی قابل تشخیص اند، می گوید: این آثار به دلیل ظرافت بسیار به راحتی از دید مردم عادی پنهان می ماند و این دقیقاً همان چیزی است که باعث رهایی تخریب گران از نگاه عمومی می شود. اندازه یک کف دست، امضای هنرمند بر روی کاشی حک شده است اما از بس که در این دوران، کسی اهل درک این دردها نیست این شکوه هنری، محو و ناپدید می شود.
وی با خواندن برخی از کتیبه های باقی مانده، هویت واقعی این بنا را برملا می کند و به کتیبه ای که بر روی کاشی ها نقش بسته اشاره می کند و می گوید: اینجا نوشته شده؛ اول عباد، علی اصغر، خلف مرحوم شیخ علی خان عزیزی یا این کتیبه مربوط به شیخ شیرازی که در تاریخ ۱۲۶۲ قمری این اثر ماندگار را به ثبت رسانده است. هر جا که نام تاریخ یا تاریخ ثبت این اثر مانند سال ۱۲۶۲ قمری نوشته شده اکنون با بی توجهی و تخریب در حال محو شدن است. این ها دیگر فقط کاشی نیستند این ها شناسنامه یک هویت اند که اکنون در حال از دست رفتن است.
تحولی در راه است؟
در حالی که سال هاست تلاش های نهادهای مختلف از جمله میراث فرهنگی، شهرداری و اوقاف برای تأمین بانی و خیر با بن بست مواجه شده است حالا خبرهای تازه ای از تخصیص بودجه به گوش می رسد. نارنجی نژاد با اشاره به این تحول ناگهانی می گوید: ما بارها با میراث، شهرداری و اوقاف گفتگو کردیم و برای پیدا کردن بانی و خیر تلاش کردیم اما هنوز ثمره ای نبینیم. با این حال اخیراً اعلام شده که میراث فرهنگی بودجه ای را برای این مکان در نظر گرفته است. این مسجد اگر به درستی بازسازی شود می تواند به چشم و چراغ محله سنگلج تبدیل شود. ما با این بنا نه تنها یک مکان مذهبی بلکه یکی از مهم ترین مقصدهای گردشگری ایران را در اختیار داریم. اگر این مسیر هموار شود هر هفته تورهای گردشگری ما به اینجا ختم می شود.
وی با اشاره به اصالت کاشی کاری های موجود در مسجد، خاطر نشان کرد: کاشی کاری های به کاررفته در این بنا با آنچه در مسجد جامع، مسجد شاه یا بناهای باشکوه اصفهان می بینید هم تراز است. حتی برخی از این آثار از نظر ظرافت با کاشی کاری های کاخ گلستان برابری می کند. اگر بخواهید حقیقت این هنر را درک کنید باید دقیقاً در برابر صافه مسجد بایستید و به جزئیات کاشی ها خیره شوید؛ آنجاست که می فهمید با چه میراث عظیمی روبرو هستیم که اکنون در آستانه میان بازگشت به شکوه یا نابودی همیشگی ایستاده است. این مسجد در زمان خودش نقش یک مسجد جامع را ایفا می کرد؛ مجموعه ای که از درگه (درخونگاه) آغاز می شد و با داشتن مدرسه، حمام، آب انبار و تکیه، تمام نیازهای معیشتی و معنوی محله را پوشش می داد. این مجموعه یک پیوستگی فرهنگی بود که از درخونگاه تا تکیه پایین تر را در بر می گرفت.
قبله و شاهکار معماری ایرانی
یکی از شگفتی های مهندسی این بنا که نارنجی نژاد بر آن تأکید ویژه ای دارد، نحوه برخورد معماران آن با مسئله «قبله» است. وی با اشاره به ویژگی منحصربه فرد محراب مسجد، می گوید: این مسجد، ۱۷ سال طول کشیده تا با این دقت ساخته شود. نکته حیرت انگیز اینجاست که معماران با مهندسی بسیار دقیق، توانسته اند قبله را به گونه ای در بنا مستقر کنند که کاملاً صاف و متناسب با جهت قبله باشد آن هم در حالی که با محدودیت های جغرافیایی زمین روبرو بوده اند. این دقت مهندسی، نشان دهنده آن است که ما با یک شاهکار معماری روبرو هستیم نه فقط یک بنای قدیمی. فشاری که بر پیکره این مسجد وارد شده چنان سنگین است که بنا از یک سو شکاف خورده و از سوی دیگر در حال فروپاشی است. اگر روند دیرکرد در مرمت تغییر نکند ما شاهد از دست رفتن یکی از پیچیده ترین نمونه های معماری تهران خواهیم بود.
کاش تهران و میراثش را دریابیم تا آیندگان بدانند صاحب چه میراث، فرهنگ و هنری بوده ایم آن هم در کلان شهری چون تهران.
