مجمع جهانی اقتصاد در گزارش ۲۰۲۶، وضعیت ۱۱۰ اقتصاد را بررسی کرده و اعلام کرده که شرایط توسعه سفر و گردشگری در ۱۰۱ اقتصاد -معادل ۹۲ درصد اقتصادهای مورد بررسی- نسبت به سال ۲۰۲۴ بهبود یافته است. میانگین امتیاز شاخص نیز ۲.۱ درصد افزایش یافته و سریع ترین روند رشد از سال ۲۰۱۹ ثبت شده است.
اما ایران که در گزارش ۲۰۲۴ برای نخستین بار وارد این شاخص شده بود، در نسخه ۲۰۲۶ در میان اقتصادهای مورد بررسی قرار نگرفته است. البته غیبت ایران در گزارش جدید نباید به معنای سقوط رتبه یا کاهش امتیاز کشور تفسیر شود؛ چرا که در واقع برای ایران در سال ۲۰۲۶ رتبه ای در این شاخص منتشر نشده است. با این حال، بازگشت به گزارش ۲۰۲۴ می تواند تصویر قابل توجهی از جایگاه و چالش های گردشگری ایران ارائه کند.
ایران در نخستین حضور خود در شاخص توسعه سفر و گردشگری ۲۰۲۴، از میان ۱۱۹ اقتصاد، رتبه ۷۳ را با امتیاز کلی ۳.۷۲ از ۷ به دست آورد.
بررسی مؤلفه های این شاخص طبق گزارش سال ۲۰۲۴ نشان می دهد که وضعیت ایران در بخش های مختلف یکسان نیست. رقابت پذیری قیمتی با امتیاز ۶.۰۳ از ۷ یکی از بالاترین امتیازهای ایران بوده است. ایران همچنین در امنیت و ایمنی امتیاز ۵.۳۹، در آمادگی فناوری اطلاعات و ارتباطات امتیاز ۴.۹۰ و در اثرات اجتماعی ـ اقتصادی گردشگری امتیاز ۴.۶۱ کسب کرده است.
در مقابل، محیط کسب وکار با امتیاز ۲.۴۶، منابع غیرتفریحی با ۲.۱۶، زیرساخت حمل ونقل هوایی با ۲.۸۸ و زیرساخت زمینی و بنادر با ۲.۸۵، از جمله مؤلفه هایی بوده اند که امتیاز پایین تری داشته اند.
این اعداد یک نکته اساسی را پیش روی سیاست گذاران قرار می دهد: مسئله گردشگری ایران صرفاً کمبود جاذبه نیست.
ایران از منابع طبیعی، فرهنگی و تاریخی گسترده ای برخوردار است و از نظر قیمت نیز می تواند برای بخشی از بازارهای گردشگری جذاب باشد؛ اما تبدیل این ظرفیت ها به مزیت واقعی و پایدار گردشگری، نیازمند مجموعه ای از عوامل مکمل است؛ از محیط مناسب کسب وکار و سرمایه گذاری گرفته تا زیرساخت حمل ونقل، اتصال هوایی، خدمات گردشگری، نیروی انسانی، فناوری و سیاست گذاری منسجم.
در واقع، فلسفه شاخص TTDI نیز صرفاً اندازه گیری تعداد گردشگران یا درآمد گردشگری نیست. این شاخص که سال ۲۰۲۴ در قالب ۱۷ محور و ۱۰۲ معیار، به ارزیابی شرایط، سیاست ها و ظرفیت هایی می پردازد که امکان توسعه پایدار و تاب آور گردشگری را فراهم می کنند.
از این منظر، رتبه ۷۳ ایران در سال ۲۰۲۴ را نباید صرفاً یک عدد در جدول جهانی دانست؛ بلکه می توان آن را تصویری از نقاط قوت و ضعف ساختاری گردشگری کشور تلقی کرد.
رقابت پذیری قیمتی بالا، به تنهایی به معنای جذب پایدار گردشگر نیست. منابع فرهنگی و طبیعی نیز زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل می شوند که گردشگر بتواند به آن ها دسترسی مناسب داشته باشد، از خدمات باکیفیت استفاده کند و تجربه ای مطلوب و رقابتی به دست آورد.
از سوی دیگر، غیبت ایران در گزارش ۲۰۲۶، فارغ از علت و فرآیند پوشش دهی WEF، از منظر حضور ایران در نظام های بین المللی سنجش و مقایسه گردشگری قابل توجه است. این موضوع می تواند ضرورت توجه بیشتر به داده های گردشگری، نظام آماری، شاخص های بین المللی و شناخت دقیق نقاط ضعف و قوت کشور را یادآوری کند.
گزارش ۲۰۲۶ همچنین نشان می دهد گردشگری جهان در حال عبور از مرحله بازگشت پس از همه گیری و ورود به مرحله ای است که مدیریت رشد، سرمایه گذاری، نیروی انسانی، هزینه سفر، زیرساخت و پایداری اهمیت بیشتری پیدا می کنند.
برای ایران نیز شاید پرسش اصلی دیگر این نباشد که چند جاذبه گردشگری داریم؟ بلکه باید پرسید: «چقدر از این ظرفیت ها را به زیرساخت، سرمایه گذاری، محصول گردشگری، اشتغال و تجربه مطلوب برای گردشگر تبدیل کرده ایم؟»
پاسخ به همین پرسش می تواند مسیر سیاست گذاری و جایگاه ایران در ارزیابی های آینده گردشگری جهان را روشن تر کند.
*کارشناس ارشد مدیریت گردشگری
منبع داده ها: مجمع جهانی اقتصاد (World Economic Forum) و گزارش های Travel & Tourism Development Index ۲۰۲۴ & ۲۰۲۶
