به گزارش انجمن خرد آورده شده از ایسنا در چند روز اخیر، قطع دوباره برق بازارچه لاله به اعتراض کسبه انجامید و تعدادی از کسبه در مقابل موزه هنرهای معاصر تهران تجمع کردند و خواستار وصل مجدد برق شدند. اما ماجرا صرفا به اختلاف بر سر پرداخت قبض و به همین چند روز اخیر، محدود نمی شود.
تأمین برق بازارچه با انشعاب و زیرساخت برق موزه متصل است و اکنون موضوع بدهی، تغییر تعرفه و مسئولیت پرداخت هزینه ها، در کنار نگرانی هایی درباره ایمنی و زیرساخت های دو مجموعه فرهنگی مجاور یعنی موزه هنرهای معاصر تهران و موزه ملی فرش، ابعاد تازه ای به این مناقشه داده است.
ماجرای بازارچه لاله را نمی توان تنها از زاویه اختلاف میان موزه و غرفه داران بررسی کرد. این پرونده دست کم چند لایه به هم پیوسته دارد: سابقه واگذاری و نحوه استمرار حضور غرفه ها، وضعیت حقوقی زمین و قراردادها، تغییر کاربری و گسترش فعالیت های تجاری، هزینه و بدهی برق، وضعیت آب و ایمنی، حقوق و معیشت کسبه و در نهایت، کارکرد اجتماعی فضایی که طی سال ها به بخشی از خاطره شهری تهران تبدیل شده است.
از واگذاری موقت تا شکل گیری یک بازارچه دائمی
برای فهم وضعیت امروز بازارچه لاله باید به سال ۱۳۶۸ بازگشت؛ زمانی که بنا بر روایت های منتشرشده درباره پیشینه این مجموعه، بخشی از محوطه شمالی موزه هنرهای معاصر برای ایجاد غرفه هایی با هدف حمایت از خوداشتغالی و عرضه محصولات هنری و صنایع دستی در اختیار گروهی از متقاضیان قرار گرفت. این واگذاری در ابتدا موقت و برای یک دوره یک ساله تعریف شده بود و گفته می شود شمار غرفه های اولیه حدود ۷۵ واحد بود.
هدف اولیه، ایجاد فضایی برای فعالیت محدود هنرمندان و تولیدکنندگان و کمک به اشتغال بود؛ نه تأسیس یک مجموعه تجاری دائمی در مجاورت موزه. این توافق برای مدتی تمدید شد و روند استفاده از فضا تا حدود سال های ۱۳۷۱ و ۱۳۷۲ ادامه پیدا کرد. پس از آن، قرارداد تمدید نشد و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اعلام کرد که زمین برای نیازهای موزه مورد احتیاج است.
با این حال، پایان دوره توافق به معنای پایان حضور غرفه داران نبود. فعالیت در محوطه ادامه پیدا کرد و به تدریج شمار غرفه ها افزایش یافت. آنچه در ابتدا به عنوان فضایی محدود برای خوداشتغالی و عرضه محصولات هنری شکل گرفته بود، در گذر زمان به مجموعه ای با بیش از ۲۰۰ غرفه و فعالیت هایی با ماهیت عمدتاً تجاری تبدیل شد.
با گذشت سال ها، بازارچه به محل فعالیت مشاغل متنوعی تبدیل شده و گفته می شود که نقل وانتقال و خریدوفروش غرفه ها نیز با مبالغ قابل توجه انجام می شود. در این میان، یک پرسش اساسی همچنان بی پاسخ مانده است:اگر واگذاری اولیه موقت بوده و پس از پایان دوره قرارداد نیز تمدید رسمی صورت نگرفته، استمرار فعالیت بازارچه در این مدت طولانی بر چه مبنای حقوقی انجام شده است؟ و اکنون بعد از گذشت چند دهه، چه راه حلی می تواند کارساز باشد؟
قصه برق؛ بدهی بازارچه و هزینه ای که به موزه گره خورده است
یکی از مهم ترین ابعاد تازه این اختلاف، مسأله برق بازارچه است. در روزهای اخیر، برق بازارچه لاله از سوی موزه هنرهای معاصر قطع شده است؛ موضوعی که نخستین بار نیست اتفاق می افتد و پیش از این نیز تکرار شده است. موضوعی که به گفته یک منبع آگاه، به دستور اداره برق توسط موزه هنرهاص معاصر انجام شده و علت آن بدهی کسبه در پرداخت قبض های برق بوده است.
با این حال، اهمیت ماجرا در نحوه تأمین برق بازارچه است. برق غرفه ها از طریق انشعابی مرتبط با موزه تأمین می شود. انشعابی که در ابتدا با تعرفه فرهنگی برای موزه در نظر گرفته شده بود. با افزایش فعالیت های تجاری و بالا رفتن تعداد غرفه ها، موضوع میزان مصرف و نوع تعرفه برق به مسئله ای جدی تبدیل شد.
سال ۱۳۹۵ اداره برق، نسبت به استفاده تجاری از برق دارای تعرفه فرهنگی موزه برای تأمین برق بازارچه اعتراض کرد. در ادامه، تعرفه برق از فرهنگی به تجاری تغییر کرده و توافق شده است که هزینه برق مصرفی بازارچه از سوی غرفه داران پرداخت شود. با این حال،طبق روایت یک منبع آگاه در گفت وگو با ایسنا، در یک سال اخیر پرداخت ها با تأخیر مواجه شده و بدهی انباشته، زمینه درخواست اداره برق برای قطع برق را فراهم کرده است.طبق روایت یک منبع آگاه در گفت وگو با ایسنا، در یک سال اخیر پرداخت ها با تأخیر مواجه شده و بدهی انباشته، زمینه درخواست اداره برق برای قطع برق را فراهم کرده است.
چرا برق در مجاورت دو موزه اهمیت دارد؟
موزه هنرهای معاصر تهران و موزه فرش ایران صرفاً ساختمان هایی برای بازدید عمومی نیستند. این دو مجموعه محل نگهداری آثار هنری و فرهنگی ارزشمندی هستند که حفاظت از آن ها به زیرساخت های فنی، امنیتی و تأسیساتی وابسته است.
سامانه های نظارتی، دوربین ها، کنترل دسترسی، تجهیزات هشدار و بخش هایی از زیرساخت عملیاتی موزه ها به تأمین پایدار برق نیاز دارند. البته میزان اثرگذاری هر قطعی برق بر امنیت و حفاظت آثار، به وجود و عملکرد سامانه های برق اضطراری، ژنراتورها و تجهیزات پشتیبان بستگی دارد.
در کنار مسأله برق، اطلاعاتی درباره وضعیت نامناسب ایمنی بازارچه و نبود تأییدیه آتش نشانی نیز مطرح شده است. در چنین شرایطی و در صورت وقوع حریق، خطری جدی گنجینه فرهنگی موزه هنرهای معاصر تهران و موزه ملی فرش را تهدید می کند.
بدهی حدود هفت میلیاردی و ابهام های آب و ایمنی
بر اساس اطلاعاتی که یک منبع آگاه در اختیار ایسنا قرار داده، مجموع بدهی بازارچه لاله به اداره برق حدود هفت میلیارد تومان برآورد شده است. این منبع درباره سابقه تغییر تعرفه برق گفته است: «سال ۹۵ و بعد از هشدار اداره برق به موزه هنرهای معاصر مبنی بر اینکه بازارچه از تعرفه فرهنگی برق استفاده می کند، تعرفه برق فرهنگی موزه حذف و به تجاری تبدیل شد. از آن سال توافق شد که با تجاری شدن برق، بازارچه موظف به پرداخت قبض است. اما از سال گذشته با دلیل افزایش تعرفه ها و افزایش تعداد غرفه ها، کسبه در پرداخت قبض تاخیر کردند و با انباشته شدن بدهی و تساعدی شدن هزینه ها به دلیل تاخیر در پرداخت، رقم بالایی حاصل شد.»
مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی: به دنبال راه حل هستیم
در سوی دیگر این ماجرا، موزه هنرهای معاصر و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بر ضرورت تعیین تکلیف وضعیت بازارچه تأکید دارند.آیدین مهدی زاده، مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی، در گفت وگو با ایسنادرباره وضعیت بازارچه لاله، موضع موزه و پیشنهاد مطرح شده برای جابه جایی کسبه توضیح داده است.
او درباره مبنای حضور غرفه داران در این محدوده می گوید: «متأسفانه بازارچه لاله از نظر حقوقی مشروعیت ندارد. تا امروز هم اگر برق در اختیار آن ها قرار گرفته، به لطف موزه بوده است؛ در حالی که اساساً موزه از نظر قانونی نباید چنین امکانی را در اختیار آن ها قرار می داد. این زمین در اختیار موزه است و هیچ تفاهم نامه ای مبنی بر واگذاری زمین به کسبه بازارچه وجود ندارد.»
مهدی زاده درباره گزینه های پیش روی موزه نیز می گوید: «این مشکل یک راه حل مشخص دارد که البته چندان مطلوب نیست و آن برخورد قهری است؛ رویکردی که تمایلی به انجام آن نداریم. بنابراین، در آخرین جلسه ای که با کسبه بازارچه داشتیم، پیشنهاد دادیم شهرداری، به ویژه شهرداری منطقه ۶، فضایی را برای جابه جایی آن ها معرفی کند. البته این پیشنهاد شامل کسبه ای می شود که بیش از ۲۰ سال است در این منطقه فعالیت دارند و کسبه جدید و دستفروشان در این طرح سهیم نخواهند بود؛ مشابه اتفاقی که برای کسبه ساختمان پلاسکو رخ داد.»
به گفته مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی، پیشنهاد جابه جایی قرار است با همکاری شهرداری تهران و به ویژه شهرداری منطقه ۶ بررسی شود. او در ادامه درباره روند مذاکرات و مکان های احتمالی، خاطرنشان می کند: «با توجه به اینکه در حال مذاکره با شهرداری هستیم، چند مکان پیشنهاد شده است که در حال بررسی و ارزیابی این مکان ها هستیم و در صورت تأیید، آن ها را به کسبه، معرفی خواهیم کرد.با توجه به اینکه در حال مذاکره با شهرداری هستیم، چند مکان پیشنهاد شده است که در حال بررسی و ارزیابی این مکان ها هستیم و در صورت تأیید، آن ها را به کسبه، معرفی خواهیم کرد.»»
مهدی زاده در توضیح اینکه چرا موضوع جابه جایی در مقطع کنونی جدی تر شده است، به افزایش تعداد غرفه ها، اختلاف میان کسبه قدیمی و جدید و مسائل حقوقی اشاره می کند: «چند عامل وجود دارد که اکنون مطرح هستند و قبلاً وجود نداشتند. یکی از مهم ترین آن ها افزایش تعداد غرفه ها است. در گذشته تعداد غرفه ها کم بود، اما اکنون تعداد آن ها به شدت افزایش پیدا کرده و هزینه زیادی را به موزه تحمیل می کند.
او ادامه می دهد: «عامل دوم، اختلافی است که میان خود کسبه وجود دارد. کسبه جدیدی که خارج از بازارچه و حتی مقابل موزه دستفروشی می کنند، ادعای حضور در بازارچه را دارند و کسبه قدیمی را تحت فشار قرار می دهند. شهرداری نیز در حال حاضر توجه بیشتری به این موضوع دارد. موضوع دیگر این است که مسائل حقوقی به طور کامل برطرف شده و درباره مالکیت نیز مناقشه ای وجود ندارد. حکم تخلیه صادر شده و لازم الاجراست. این موارد قبلاً وجود نداشتند، اما اکنون وضعیت قطعیت بیشتری پیدا کرده است.»
بازارچه لاله؛ بخشی از حافظه و اقتصاد روزمره شهر
در کنار اختلاف حقوقی و مسائل زیرساختی، بازارچه لاله در طول سال ها برای بخشی از شهروندان تهران کارکردی فراتر از یک محل خریدوفروش پیدا کرده است. این بازارچه محل فعالیت مشاغلی بوده که برخی از آن ها در مراکز تجاری جدید و فروشگاه های بزرگ امکان ادامه فعالیت مشابه ندارند.
بازارچه برای بسیاری، بخش خاطره انگیزی از فضای شهری تهران محسوب می شود. شماری از شهروندان، هنرمندان و مراجعه کنندگان به موزه ها نیز طی سال ها با این فضا ارتباط برقرار کرده اند. همین سابقه اجتماعی باعث شده است که موضوع تخلیه یا حفظ بازارچه، واکنش هایی فراتر از منافع مستقیم غرفه داران ایجاد کند.
اما در عین حال، تأکید بر کارکرد اجتماعی بازارچه به معنای نادیده گرفتن حقوق مالکانه موزه یا مسائل ایمنی و زیرساختی نیست. همان طور که مالکیت موزه نیز به تنهایی پاسخ گوی همه پرسش های مربوط به سرنوشت کسبه، سابقه فعالیت آن ها و کارکرد عمومی فضا نخواهد بود. مسأله اصلی، یافتن راه حلی است که در آن حقوق قانونی موزه، امنیت آثار و ساختمان ها، معیشت کسبه و منافع عمومی شهروندان به صورت هم زمان بررسی شود.
در چنین شرایطی، شهرداری تهران و شهرداری منطقه ۶ نقشی تعیین کننده دارند. اگر قرار است غرفه داران قدیمی جابه جا شوند، پیشنهاد مکان جایگزین باید از سطح مذاکره فراتر برود و با مشخص شدن محل، زمان بندی و هزینه ها به برنامه ای روشن تبدیل شود.
میلاد شیراوند، روزنامه نگار حوزه توسعه و مدیریت شهرینیز درباره حواشی اخیر موزه هنرهای معاصر، دست فروشان پیاده راه کارگر شمالی و بازارچه لاله، بر ضرورت تفکیک این دو مسأله و توجه به کارکرد اجتماعی فضاهای شهری تأکید دارد.
او درباره برخورد با دست فروشان پیاده راه کارگر شمالی به ایسنا می گوید: چند مساله را باید در خصوص حواشی اخیر موزه هنرهای معاصر با دست فروشان پیاده راه کارگر شمالی و بازارچه مد نظر قرار داد. نخست اینکه معارضت بین موزه و دو گروه از اقشار شهر تهران به وجود آمده که هر یک جنبه خاص خود را دارد. در بحث برخورد با دست فروشان پیاده راه خیابان کارگر شمالی متاسفانه می بینیم یک عده بی آنکه دلیل مستدلی داشته باشند می گویند پیاده راه حریم موزه است و دست فروشان نباید آنجا باشند. کسی که چنین سخنانی را می گوید ابتدا فکر می کند دست فروشی یک کار خفیف و فاقد شان اجتماعی است و دوم اینکه در نزدیکی موزه کسی نباید دست فروشی کند چون موزه حریم دارد.
او با طرح این پرسش که «این حریم را چه کسی و با چه صلاحیتی تعیین می کند و تا کجا است؟»، ادامه می دهد: در شرایطی که همه احکام مدیریت شهری نسبی است و دست فروشی به عنوان مفری برای گریز از شرایط سخت اقتصادی توسط شهروندان انتخاب شده است، کسی نمی تواند بگوید در فلان نقطه شهر نمی شود دست فروشی کرد. جز در مواردی که اماکنی دارای موقعیت امنیتی و سیاسی هستند، دست فروشی در هر جای شهر از همین حکم نسبی تبعیت می کند.
شیراوند سپس به اختلاف میان موزه و غرفه داران بازارچه لاله می پردازد و درباره کارکرد اجتماعی این مجموعه، یادآور می شود: مساله بعدی موضوع تعارض بین کسبه بازارچه لاله با موزه است. موزه هنرهای معاصر ادعای مالکیت آن فضا را دارد و با کسبه وارد یک نزاع شده است. اگر بخواهیم در این خصوص یک قضاوت منطقی مبتنی بر صلاح و مصلحت شهر داشته باشیم باید بگوییم فضاهای شهری یک کارکردی که می توانند داشته باشند، کمک به حس بهتر زیستن در شهر توسط شهروندان است. از این نظر کسبه این بازارچه توانسته اند در میان هیاهوی شهر یک فضای اجتماعی برای اقشاری از جامعه بسازند که تقریبا هیچ جای دیگری برای تجربه چنین فضای قابل درکی ندارند.کسبه این بازارچه توانسته اند در میان هیاهوی شهر یک فضای اجتماعی برای اقشاری از جامعه بسازند که تقریبا هیچ جای دیگری برای تجربه چنین فضای قابل درکی ندارند.
این روزنامه نگار می گوید: با خراب کردن بازارچه لاله، در واقع تاریخی از خاطرات جمعی بخش بزرگی از شهروندان شهر که عمدتا قشر فرهیخته و تحصیل کرده جامعه و از قضا هنرمندان بوده اند از بین می رود. موزه هنرهای معاصر نمی تواند صرف اینکه مالکیت آن فضا را دارد تصمیم بگیرد بخش بزرگی از داستان های زندگی شهروندان شهر تهران را که در این بازارچه شکل گرفته از بین ببرد. شهرداری از این جهت مسئول حفظ این فضا است و باید ضرر مالی موزه هنرهای معاصر را جبران کند تا بتواند این فضا را حفظ کند و مشکلات کالبدی آن را نیز اصلاح کند.
او با بیان اینکه از جنبه اقتصاد شهر نیز حفظ این فضا نیز توجیه دارد، می گوید: برخی مشاغل که از شهر حذف شده اند، توانسته اند در این نقطه خود را حفظ کنند و به شهروندان خدمات ارائه کند. مسلم است که هیچ تعمیرکار لوازم آشپزخانه ای نمی تواند در مال های تهران فضایی برای ارائه خدمت داشته باشد یا رفوی فرش در هیچ فضای دیگری در مرکز شهر میسر نیست.
شیراوند همچنین بر تعامل میان موزه و کسبه و ورود نهادهای شهری تأکید می کند: من خواهش می کنم مسئولان موزه هنرهای معاصر به جای تاکید بر تصرف و بیرون کردن دست فروشان و کسبه بازارچه لاله با این فضای اشتراکی و جمعی مردم تهران تعامل کند. این فضا مکمل موزه هنرهای معاصر بوده و نه مزاحم آن. وظیفه موزه جلب حضور شهروندان جهت ارتقای هنر است وقتی فضایی در مجاورت آن قرار دارد که چندین برابر مخاطبان موزه، جمعیت جلب و به موزه سرازیر می کند، یعنی آن فضا مکمل موزه هنرهای معاصر است و وجود آن ضروری است.
او ادامه می دهد: بنابراین نباید با تحریک عواملی از بخش خصوصی که در این روزها در پی خلق یک تشنج برای به هم ریختن اوضاع هستند، با بخشی از تاریخ یکی از مهم ترین خیابان های تاریخ تهران دربیفتد. همچنین آنها نباید فکر کنند دست فروشی شغل کاذبی است و در شأن همسایگی با موزه نیست. در نهایت هم از شهرداری تهران و سازمان میراث فرهنگی می خواهم که به نفع کسبه و شهروندان تهرانی وارد موضوع شوند و شرایط را به گونه ای مهیا کنند که حقوق مادی موزه نیز حفظ شود.