به گزارش انجمن خرد آورده شده از ایسنا بارندگی های شدید، طغیان رودخانه ها و جاری شدن سیلاب، همواره از جمله تهدیدهای جدی برای بناها، پل ها و محوطه های تاریخی به شمار می روند؛ آثاری که گاه به دلیل قرار گرفتن در حاشیه رودخانه ها، قرارگیری در مسیر آبراهه ها یا فرسودگی سازه ای، در برابر تغییرات ناگهانی شرایط جوی آسیب پذیرند. بارش برف و باران، علاوه بر تشدید فرسایش و نفوذ رطوبت به ساختار بناها، می تواند با افزایش حجم روان آب ها و انسداد مسیر عبور آب، زمینه تخریب بخش هایی از میراث تاریخی را فراهم کند.
سیلاب نوروز ۱۳۹۸ یکی از نمونه های جدی خسارت بلایای طبیعی به میراث تاریخی ایران بود؛ حادثه ای که به گفته مسئولان وقت میراث فرهنگی، به ۷۳۰ اثر تاریخی در ۲۵ استان کشور آسیب وارد کرد.
در آن سیلاب، استان لرستان از جمله مناطق به شدت آسیب دیده بود؛ به طوری که یکی از پایه های پل تاریخی کشکان فرو ریخت و پل های گاومیشان، افرینه، گپ و شکسته نیز آسیب دیدند. همچنین بخشی از تپه پیرامونی قلعه فلک الافلاک دچار رانش شد و تعدادی از خانه ها و بناهای تاریخی بروجرد خسارت دیدند. مدیرکل وقت میراث فرهنگی لرستان، خسارت واردشده به یادمان های طبیعی و تاریخی این استان را بیش از ۷۰ میلیارد تومان اعلام کرده بود.
در خوزستان نیز پایگاه های جهانی شوش، چغازنبیل، هفت تپه و آسیاب های شوشتر در فهرست پایگاه های آسیب دیده قرار گرفتند و در گلستان، بافت تاریخی و دیوار بزرگ گرگان از جمله آثار متاثر از سیلاب بودند.
اکنون با تشدید بارندگی ها و صدور هشدارهای هواشناسی در برخی استان ها، بار دیگر نگرانی ها درباره وضعیت پل ها، بناها و محوطه های تاریخی در معرض خطر مطرح شده است؛ اینکه چه تمهیداتی برای پیشگیری از آسیب های احتمالی اندیشیده شده، کدام آثار در معرض تهدید بیشتری قرار دارند و دستگاه های متولی تا چه اندازه برای مواجهه با شرایط بحرانی آمادگی دارند.
در همین راستا، ایسنا در گفت وگو با مدیران کل و میراث فرهنگی استان های لرستان، خوزستان و چهارمحال و بختیاری و معاون میراث فرهنگی استان ایلام وضعیت آثار تاریخی این استان ها و اقدامات انجام شده برای حفاظت از آن ها در برابر بارندگی های شدید و احتمال وقوع سیلاب را پیگیری کرده است.
سیدامین قاسمی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان،با اشاره به تمهیدات پیش بینی شده برای حفاظت از آثار تاریخی این استان در پی بارندگی های اخیر، به ایسنا گفت: پیش از آغاز بارندگی ها، دستگاه های مرتبط برای همکاری و همراهی با میراث فرهنگی در شرایط بحرانی و وضعیت قرمز آماده باش شدند تا در صورت بروز شرایط اضطراری، اقدامات لازم را انجام دهند.
او با بیان اینکه پیش از شروع بارندگی ها نیز اقدامات مرمتی اضطراری و پیشگیرانه در پل ها و بناهای تاریخی در معرض خطر انجام شده است، افزود: نیروهای میراث فرهنگی در حال حاضر، آماده باش هستند و به صورت مستمر وضعیت آثار تاریخی را رصد می کنند. همچنین در بناهایی که احتمال نفوذ آب و آسیب ناشی از بارندگی وجود دارد، با استفاده از پوشش های پلاستیکی و تجهیزات و امکانات اولیه، اقدامات حفاظتی و عایق سازی انجام می شود تا از وارد شدن خسارت به این آثار جلوگیری شود.
قاسمی با اشاره به آسیب پذیری پل های تاریخی لرستان در برابر بارندگی های شدید و سیلاب ها گفت: از آنجا که بسیاری از این پل ها از گذشته بر بستر رودخانه ها ساخته شده اند، در زمان وقوع سیلاب در معرض آسیب قرار می گیرند. برای نمونه، در سیلاب نوروز سال ۱۳۹۸، یکی از پایه های پل تاریخی کشکان دچار آسیب و تخریب شد. این اتفاق بخشی از تاریخچه این پل و تأثیر شرایط اقلیمی بر آن است که در آینده نیز در مستندات تاریخی این اثر ثبت خواهد شد.
مدیرکل میراث فرهنگی لرستان با تأکید بر اینکه برای پل های تاریخی آسیب پذیر اقدامات اولیه و پیشگیرانه انجام شده است، ادامه داد: پل کشکانوپل سیمرهاز جمله پل هایی هستند که در معرض خطر آسیب ناشی از طغیان رودخانه ها قرار دارند، اما تا جایی که امکان پذیر بوده، اقدامات لازم برای استحکام بخشی و مرمت اضطراری آن ها انجام شده است.
او درباره وضعیتپل تاریخی پلدخترنیز توضیح داد: این پل در مقایسه با پل کشکان و پل سیمره در معرض آسیب جدی قرار ندارد و اقدامات مرمت اضطراری و استحکام بخشی موردنیاز نیز برای آن انجام شده است.
قاسمی با اشاره به بازدیدهای میدانی از برخی آثار تاریخی این استان در پی بارش های سیل آسا، اظهار کرد: تاکنون گزارشی مبنی بر بروز آسیب یا خرابی در آثار تاریخی لرستان بر اثر بارندگی های اخیر به ما نرسیده است و خوشبختانه تا این لحظه مشکل خاصی در این زمینه نداشته ایم.
همچنینمحمد جوروند، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خوزستان،با اشاره به اقدامات انجام شده برای حفاظت از بناها و محوطه های تاریخی استان در برابر بارندگی های شدید و احتمال طغیان رودخانه ها، به ایسنا گفت: در این مدت، پایش بناها و محوطه های تاریخی استان با تمرکز بر نقاط آسیب پذیر انجام شده است تا مشخص شود کدام آثار بیشتر در معرض خطر قرار دارند و به چه اقداماتی از جمله مرمت و استحکام بخشی نیاز دارند. همچنین اطلاعات مربوط به وضعیت این آثار و نقاط پرخطر به وزارت میراث فرهنگی منعکس شده است.
او با بیان اینکه در یکی دو سال اخیر تلاش شده است مرمت آثار تاریخی آسیب پذیر با جدیت بیشتری دنبال شود، افزود: برای نمونه، بنای تاریخییعقوب لیثبه دلیل وضعیت نامناسب گنبد و سقف، در معرض خطر قرار داشت که مرمت و استحکام بخشی مناسبی در آن انجام شد. تلاش ما این بوده است که پیش از بروز شرایط بحرانی، آثار نیازمند مرمت شناسایی و اقدامات لازم برای حفاظت از آن ها انجام شود.
جوروند با اشاره به آماده باش نیروهای میراث فرهنگی در استان خوزستان ادامه داد: در حال حاضر به همه همکاران در پایگاه های جهانی، سایر پایگاه های میراثی و محوطه های تاریخی شهرستان ها اعلام آماده باش شده است تا پایش آثار به صورت مستمر ادامه داشته باشد و در صورت مشاهده هرگونه نشانه خطر، اقدامات لازم در سریع ترین زمان ممکن انجام شود.
مدیرکل میراث فرهنگی خوزستان با اشاره به حجم پروژه های مرمتی اجراشده در سال گذشته گفت: در این مدت ۴۲ پروژه مرمتی اجرا کردیم که بخش مهمی از آن ها مربوط به آثاری بود که در معرض خطر قرار داشتند. علاوه بر این، نزدیک به ۵۰ پروژه نیز در حوزه زیرساخت های گردشگری انجام شد؛ چراکه برخی از زیرساخت هایی که در سال های گذشته ایجاد شده بودند، به تدریج دچار فرسودگی و آسیب شده و نیاز به بازسازی داشتند.
او برای توضیح این اقدامات به برخی از زیرساخت های گردشگری در استان اشاره کرد و افزود: برای نمونه، بخشی از زیرساخت های گردشگری در محدوده جزیره صراخیه شادگان و همچنین روستای عطیش، رودخانه شاوور و برخی دیگر از مناطق گردشگری که در سال های گذشته ایجاد شده و به مرور دچار فرسودگی شده بودند، بازسازی و نوسازی شدند.
جوروند در پاسخ به پرسشی درباره محوطه های تاریخی که در معرض خطر بارندگی و طغیان رودخانه ها قرار دارند، توضیح داد:محوطه هایی مانند جوبجی رامهرمز، دژ تاریخی ارجان و محوطه کرخه و شوش، به دلیل قرارگیری در زمین های مسطح و فاصله از رودخانه ها، در مقایسه با برخی دیگر از آثار با خطر فرسایش کمتری مواجه هستند.نگرانی اصلی ما بیشتر متوجه بافت های تاریخی شهرها و بناهای واقع در این محدوده هاست.
او با اشاره به وجود بافت های تاریخی در چند شهر استان از جملهدزفول،شوشتر،اهواز،مسجدسلیمانو آبادانگفت: این بافت ها به صورت مستمر پایش شده اند و در نقاطی که احتمال آسیب دیدگی وجود داشته، اقدامات لازم برای پیگیری مرمت انجام شده است.
مدیرکل میراث فرهنگی خوزستان در ادامه به چند بنای تاریخی در معرض خطر اشاره کرد و افزود: برای نمونه،کوشک حمیدیهوبنای سه گوش دانشکده ادبیات اهوازاز جمله بناهایی بودند که وضعیت آن ها نیازمند رسیدگی بود. در مورد کوشک حمیدیه، سازمان آب و برق استان را ملزم به انجام مرمت کردیم و این اقدامات در حال انجام است. همچنین دانشگاه شهید چمران اهواز نیز برای مرمت بنای سه گوش دانشکده ادبیات ملزم شده و عملیات مرمت آن در حال پیگیری است.
او با بیان اینکه پیگیری وضعیت بناهای متعلق به بخش خصوصی نیز در دستور کار قرار دارد، اظهار کرد: درباره این بناها نیز مکاتبات لازم انجام شده و مالکان برای مرمت و جلوگیری از تخریب ملزم شده اند. اداره میراث فرهنگی نیز بر روند انجام اقدامات حفاظتی و مرمتی نظارت دارد تا این آثار در اثر بی توجهی یا شرایط جوی دچار آسیب و خرابی نشوند.
جوروند با اشاره به وضعیت آثار تاریخی استان در پی بارندگی های اخیر گفت: خوشبختانه تاکنون گزارشی از آسیب دیدگی یا تخریب آثار تاریخی استان دریافت نکرده ایم.
در ادامه،حیدر صادقی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی چهارمحال و بختیاری،با اشاره به تمهیدات پیش بینی شده برای حفاظت از بناها و محوطه های تاریخی استان در پی هشدارهای هواشناسی و احتمال وقوع سیلاب، اظهار کرد: پیش از آغاز بارندگی ها و با دریافت هشدارهای وزارت میراث فرهنگی، سازمان هواشناسی و سایر دستگاه های مرتبط، گروه هایی برای پایش وضعیت بناها و محوطه های تاریخی استان تشکیل شدند.
او با بیان اینکه خوشبختانهدر بررسی های انجام شده هیچ یک از بناهای تاریخی استان در وضعیت اضطراری قرار نداشته اند، افزود: بخش عمده بناهای تاریخی در اختیار اداره کل میراث فرهنگی نیستند و کمتر از پنج درصد آن ها تحت مدیریت مستقیم این اداره کل قرار دارند. با این حال، بناهایی که نیازمند توجه ویژه بودند، از جمله از نظر باز بودن مسیر آب روها، وضعیت ایزوگام و پایداری کلی سازه، توسط گروه های میراث فرهنگی بازدید شدند. همچنین مکاتبات لازم با دستگاه های متولی انجام شده و گروه های شهرستانی نیز وضعیت محوطه ها، بافت ها و بناهای تاریخی را بررسی کرده اند.
صادقی با تأکید بر اینکه نبود شرایط اضطراری در بناها به معنای مصون بودن آن ها از خطر سیلاب نیست، ادامه داد:بر اساس بازدیدهای انجام شده، پل های تاریخی و سایر بناهای تاریخی استان از پایداری نسبی و استحکام لازم برخوردارند، اما در صورت قرار گرفتن در مسیر جریان سیلاب، احتمال آسیب دیدگی آن ها وجود دارد.
مدیرکل میراث فرهنگی چهارمحال و بختیاری با اشاره به وضعیت بافت تاریخیسرآقاسیدگفت:این بافت به دلیل شرایط توپوگرافی منطقه و مسیرهای عبور آب، به طور کلی در معرض خطر سیلاب قرار دارد. از چند ماه پیش عملیات مرمت های اضطراری در این بافت با مشارکت مردم و از محل اعتبارات ملی آغاز شد و تعدادی از خانه های نیازمند رسیدگی، اقدامات حفاظتی و مرمتی اولیه را دریافت کردند.
او با اشاره به تصاویر و گزارش های دریافتی از محدوده بالادست روستای سرآقاسید اظهار کرد:مسیرهای بالادست ظاهراً بر اثر بارندگی و بارش برف پرآب شده اند و احتمال وقوع سیلاب در این بافت وجود دارد. هرچند تاکنون اتفاق خاصی گزارش نشده، اما خطر آسیب دیدگی بناها و بافت تاریخی در صورت ورود سیلاب همچنان وجود دارد.
صادقی با بیان اینکه هماهنگی هایی با شرکت آب منطقه ای و سایر نهادهای مسئول برای مدیریت جریان آب انجام شده است، افزود: تلاش شده است مسیر مطمئنی برای عبور سیلاب ایجاد شود تا احتمال ورود آب و آسیب به آثار تاریخی کاهش یابد.
او در ادامه درباره وضعیت پل های تاریخی استان از جملهپل بن،پل هورهوپل ساماننیز گفت: این پل ها بر اساس بازدیدهای انجام شده از ایمنی و استحکام لازم برخوردارند، امایکی از نگرانی های جدی در زمان وقوع سیلاب، احتمال مسدود شدن دهانه پل ها بر اثر ورود سنگ، درخت و سایر موادی است که جریان آب با خود حمل می کند.
مدیرکل میراث فرهنگی چهارمحال و بختیاری افزود: به همین دلیل، بار دیگر به همکاران و مسئولان مرتبط تأکید کرده ایم که وضعیت دهانه پل ها را به دقت بررسی کنند؛ چراکه اگر سنگ، درخت یا سایر مواد همراه سیلاب موجب گرفتگی موضعی دهانه ها شود و آب نتواند به درستی از زیر پل عبور کند، احتمال وارد شدن آسیب به سازه وجود دارد. با این حال، تاکنون گزارشی از بروز چنین مشکلی در پل های تاریخی استان دریافت نکرده ایم.
صادقی با تأکید دوباره بر ضرورت توجه فوری به وضعیت بافت تاریخی سرآقاسید گفت: بر اساس تماس هایی که با دهیاری داشته ایم، به دلیل بارش برف و شدت بارندگی ها، مسیر دسترسی به روستا مسدود شده است. از این رو، از اداره راهداری و مسئولان شهرستان درخواست داریم با قید فوریت برای بازگشایی این مسیر اقدام کنند تا امکان دسترسی و رسیدگی به وضعیت این بافت تاریخی فراهم شود. امیدواریم بارندگی ها بدون وارد شدن خسارت به بناها و آثار تاریخی استان سپری شود.
همچنین،رائد ناصری فر، معاون میراث فرهنگی استان ایلام،با اشاره به اقدامات پیشگیرانه برای حفاظت از بناها و محوطه های تاریخی این استان در برابر بارندگی های شدید و احتمال وقوع سیلاب، به ایسنا گفت: با توجه به پیش بینی این شرایط جوی و وقوع پدیده ال نینو، از چند ماه قبل تمهیدات لازم برای حفاظت از آثار تاریخی در دستور کار قرار گرفت و مکاتباتی با مدیران شهرستان ها انجام شد تا آثار در معرض خطر شناسایی و وضعیت آن ها بررسی شود.
او با بیان اینکه شهرستان ها فهرست آثار آسیب پذیر را به اداره کل میراث فرهنگی اعلام کردند، افزود: پس از دریافت این اطلاعات، برای آثاری که نیازمند مرمت اضطراری بودند، درخواست اعتبار به وزارت میراث فرهنگی ارسال شد و بخشی از اقدامات حفاظتی نیز با تأمین اعتبار و امکانات انجام گرفت.
ناصری فر ادامه داد: در برخی بناها اقداماتی مانند تعویض ناودان ها، اصلاح مسیرهای خروج آب و عایق کاری پشت بام ها با ایزوگام انجام شد تا از نفوذ آب باران و آسیب به ساختار بناها جلوگیری شود. همچنین در محوطه های تاریخی که احتمال آب گرفتگی در آن ها وجود داشت، ایجاد کانال های انحرافی و مسیرهای خروج آب در دستور کار قرار گرفت. در برخی نقاط نیز پیش تر عملیات گابیون بندی برای کنترل جریان سیلاب و جلوگیری از ورود آن به محدوده آثار انجام شده بود.
معاون میراث فرهنگی ایلام با اشاره به اقدامات حفاظتی درقلعه والیوکاخ فلاحتیگفت: مرمت این دو بنای تاریخی به طور کامل انجام شده است. در قلعه والی، کانال خروجی آب احداث شد تا آب بارندگی به درستی از محدوده بنا خارج شود. در کاخ فلاحتی نیز سقف شیروانی و ناودان ها مورد بازبینی و اصلاح قرار گرفتند و بخش های نیازمند مرمت، تعمیر و ناودان های جدید نصب شدند.
او با اشاره به وضعیت یکی از بناهای تاریخی نیازمند مرمت اضطراری در استان ایلام اظهار کرد:بنای منسوب به امامزاده مهدی صالح، از آثار دوره سلجوقی، به اعتبار و رسیدگی ویژه نیاز دارد. اقدامات اولیه برای حفاظت از این بنا انجام شده و وزارت میراث فرهنگی نیز با قرار گرفتن آن در فهرست پروژه های مرمت اضطراری موافقت کرده است تا در ادامه، عملیات مرمت و استحکام بخشی آن به عنوان یک پروژه ویژه با سرعت بیشتری انجام شود.
ناصری فر درباره وضعیت پل ها و محوطه های تاریخی استان ایلام نیز گفت: پل های شاخص استان از جملهپل گاومیشان،پیش از این تحت عملیات مرمت و استحکام بخشی قرار گرفته اند و اقدامات لازم برای تقویت پایه های آن ها انجام شده است. همچنین پل ها وآثار تاریخی محدوده دهلران، از جمله آثار واقع در منطقههفت کده، در برنامه اقدامات پیشگیرانه قرار داشته اند.
او با بیان اینکه اقدامات حفاظتی محدود به چند اثر شاخص نبوده و در شهرستان های مختلف دنبال شده است، افزود: تلاش کردیم پیش از آغاز بارندگی ها، وضعیت سقف، ناودان ها و مسیرهای خروج آب بناهای تاریخی بررسی و در صورت نیاز اصلاح شود تا آثار در برابر بارش های شدید آمادگی بیشتری داشته باشند.
معاون میراث فرهنگی ایلام با اشاره به وضعیت آثار تاریخی استان ایلام پس از بارندگی های اخیر گفت: خوشبختانه تاکنون گزارشی از تخریب یا آسیب دیدگی آثار تاریخی استان از سوی شهرستان ها دریافت نکرده ایم و در بارندگی های اخیر نیز هیچ یک از بناها و محوطه های تاریخی استان دچار مشکل نشده اند.
سرهنگ آیت احمدی، فرمانده یگان حفاظت میراث فرهنگینیز با تاکید بر اهمیت حفاظت از بناهای تاریخی در شرایط جوی، گفت: یگان حفاظت میراث فرهنگی در تمامی برنامه ها و عملیات ها، طرح های مشخصی دارد و در راستای مقابله با حوادث جوی نیز اولین اولویت ما شناسایی و احصای آثار و بناهای پرخطر است. از آنجایی که بناهای تاریخی ما احتمالا در معرض آسیب و مخاطرات ناشی از تغییرات جوی قرار دارند، لذا اقدامات پیشگیرانه از طریق گشت های مشخص، اولویت اصلی ماست.
فرمانده یگان حفاظت میراث فرهنگی افزود: هدف از این گشت های پیشگیرانه، ورود سریع نیروها به صحنه در صورت بروز حادثه است. ما از طریق ابلاغیه هایی که به سطح استان ها ارسال می کنیم، آمادگی عملیاتی را در تمام مناطق، از جمله مناظر تاریخی، افزایش می دهیم.
او در ادامه به تبیین رویکرد عملیاتی یگان پرداخت و گفت:تجربه نشان داده است که در صورت بروز ناگهانی حوادث، خطر تخریب و پخش شدن بقایای آثار در جغرافیای منطقه بسیار بالاست.به همین دلیل، ما بخشی را تحت عنوان حفاظت اضطراری تعریف کرده ایم که در آن، ورود سریع و اقدامات عملیاتی در مجموعه های تاریخی برای جلوگیری از خسارت، به شدت مورد تأکید است.
سرهنگ احمدی با اشاره به ماهیت همکاری های این یگان، تأکید کرد که پیشگیری از حوادث، یک فعالیت بین بخشی و برون بخشی است. ما در راستای پیشگیری از حوادث، با تمامی دستگاه های اجرایی از جمله آتش نشانی، نیروهای امدادی و سایر نهادهای مرتبط همکاری نزدیک داریم تا در زمان بحران، هماهنگی کامل صورت گیرد.
او همچنین از برنامه های تمرینی یگان خبر داد و افزود: ما بر اساس دستورالعمل های ابلاغی، آمادگی خود را در زمان های بحران مانند حوادث جوی ناگهانی اعلام می کنیم. ما منتظر وقوع حادثه نمی مانیم، بلکه از قبل برنامه ریزی می کنیم. در این راستا، سالانه دو مرتبه مانورهای عملیاتی در قالب سناریوهای مختلف از جمله وقوع توفان، سیل، آتش سوزی و سایر حوادث طبیعی برگزار می کنیم تا سطح آمادگی نیروهایمان تضمین شود.
سرهنگ احمدی در پاسخ به این پرسش که آیا در بارش های اخیر تاکنون گزارشی مبنی بر آسیب به بناهای تاریخی رسیده است یا خیر، اظهار کرد:خوشبختانه تاکنون هیچ گزارشی مبنی بر آسیب به آثار تاریخی ثبت نشده است، اما با این حال نیروهای ما در وضعیت آمادگی کامل و عملیاتی قرار دارند.
اظهارات این مسئولان میراث فرهنگی هرچند نشان می دهد که بخشی از اقدامات انجام شده در روزهای اخیر بر پایش آثار، اصلاح مسیرهای خروج آب، مرمت اضطراری و آماده باش نیروها متمرکز بوده است، اما با این حال، قرار گرفتن برخی پل ها و بناهای تاریخی در حاشیه رودخانه ها و مسیرهای عبور سیلاب، همچنان آن ها را در برابر طغیان رودخانه ها آسیب پذیر می کند.
