به گزارش انجمن خرد آورده شده از ایسنا، صفحات تکتونیکی یا زمین ساخت صفحه ای که پوسته و گوشته بالایی زمین را تشکیل می دهند، در مقیاس نسل های بشر به شکلی باورنکردنی آهسته حرکت می کنند. با این حال، آنها دائماً در حال حرکت هستند و این حرکت در طول میلیون ها سال، منجر به تغییرات قابل توجه در چشم انداز جهانی می شود.
اکنون محققان به رهبری تیمی از آکادمی علوم چین شواهد گسترده ای از دو شکاف عظیم در یک صفحه تکتونیکی به نام «صفحه عربی یا عربستان» در زیر جنوب شرقی ایران یافته اند.
این پارگی ها ناشی از تراکم های مختلف سنگ هستند. یک بخش از این صفحه چیزی است که به عنوان یک تخته اقیانوسی شناخته می شود و زمانی بخشی از اقیانوس باستانی نئوتتیس(Neo-Tethys) بوده است.
سنگ بازالت در اینجا سنگین تر و نازک تر است و به زیر صفحه همسایه (فرآیند فرورانش) رانده می شود.
در همین حال، بخش دیگر صفحه، سنگ قاره ای است که از نظر اندازه ضخیم تر اما از نظر ترکیب، چگالی کمتری دارد و مواد تشکیل دهنده سبک تری دارد که آن را شبیه به گرانیت می کند.
این سنگ دوست ندارد به زیر زمین رانده شود و در عوض وقتی با مقاومت مواجه می شود، کوه ها را تشکیل می دهد. این عدم تطابق همان چیزی است که باعث این شکاف ها و پارگی ها می شود.
به نقل از ویکی پدیا، «صفحه عربستان »(Arabian Plate) صفحه لیتوسفری کوچکی است که همراه با صفحات هند و آفریقا طی میلیون ها سال (در حدود ۲۰ میلیون سال برای صفحه عربستان و ۵۰ میلیون سال برای صفحه هند) در حال حرکت به سمت شمال و در نهایت برخورد با «صفحه اوراسیا» بوده است و می تواند در آینده زمین لرزه هایی با شدت کمتر از ۴ ریشتر به وجود آورد. نتیجه این رویداد، به هم پیوستن قطعات صفحه و رشته کوه هایی است که از پیرنه در غرب تا سرتاسر جنوب اروپا و خاورمیانه تا هیمالایا و رشته کوه های جنوب شرق آسیا گسترده شده اند. همچنین رشته کوه های زاگرس در ایران از برخورد صفحه عربستان با صفحه ایران به وجود آمده اند.
محققان در یک مطالعه جدید که در مجله Nature Geoscience منتشر شده است، یافته های خود را به تفصیل شرح داده اند و توضیح می دهند که چگونه این اکتشافات، دیدگاه جدیدی در مورد چگونگی ناپدید شدن اقیانوس ها و برخورد قاره ها با تغییر صفحات تکتونیکی به ما می دهد.
علاوه بر این، احتمال زیادی وجود دارد که این شکاف ها در نهایت به هم برسند.
محققان در مقاله خود نوشتند: همزیستی این دو حالت پارگی، تصویری نادر از گذار اولیه کوتاه مدت از فرورانش اقیانوسی به برخورد قاره ای را ارائه می دهد.
محققان برای اندازه گیری فعالیت زمین شناسی در اعماق زمین، از شبکه ای از ۶۹ ایستگاه نظارت لرزه ای مختلف برای تشخیص ارتعاشات ناشی از زلزله های دور استفاده کردند.
از آنجایی که این ارتعاشات بر اساس دما و چگالی سنگ، سرعت را تغییر می دهند، می توان تصویری از فعالیت صفحات تکتونیکی را کنار هم قرار داد.
این داده های ثبت شده که بین مارس ۲۰۱۷ تا سپتامبر ۲۰۱۸ گردآوری شده اند، وجود دو گسستگی (پارگی) را آشکار کردند؛ یکی افقی (در محل تلاقی منطقه برخورد زاگرس با منطقه فرورانش مکران) و دیگری عمودی و کوچکتر که به سطح زمین نزدیک تر است (در نزدیکی گودال مکران).
پژوهشگران می گویند: ما نشان دادیم که در منطقه فرورانش مکران، سنگ کره (لیتوسفر) اقیانوسی به طور پیوسته تا عمق دست کم ۴۵۰ کیلومتری فرورانده شده است؛ در حالی که در منطقه برخورد زاگرس در غرب، سنگ کره قاره ای تا عمقی بیش از ۳۰۰ کیلومتر فرو نرفته است. این تفاوت باعث پاره شدن و جدا شدن ورقه (اسلب) در جهت شرق-جنوب شده است.
آنها افزودند: ما همچنین گسستگی دیگری را در این صفحه شناسایی کردیم که احتمالاً از محل اتصال گودال مکران و مرز گسل امتدادلغز آغاز شده و همزمان با پیشروی صفحه قاره ای به سمت شمال، به سوی جنوب گسترش یافته است.
به گفته پژوهشگران، این گسستگی دوم بیش از آنکه ناشی از تفاوت میان سنگ های اقیانوسی و قاره ای باشد، حاصل حرکت صفحات است. با این حال، مشاهده همزمان هر دو مورد در یک منطقه واحد، برای زمین شناسان پدیده ای بسیار غیرمعمول به شمار می رود.
بر اساس مدل های ارائه شده در این مطالعه، روند ایجاد این شکاف ها در صفحات از چندین میلیون سال پیش آغاز شده و ادامه دارد. این مدل ها همچنین نشان می دهند که احتمالاً این شکاف ها در نهایت به یکدیگر خواهند رسید.
پژوهشگران می گویند: اگرچه این دو گسستگی به طور مستقل آغاز می شوند، اما با پیشرفت روند گسست، بخش میانیِ مرزِ میان صفحه قاره ای و اقیانوسی به تدریج از بین می رود (مصرف می شود). در نهایت انتظار می رود که این پیوندِ تدریجی، منجر به یکی شدن (ادغام) این دو گسستگی شود.
پرسش بعدی این است که این گسستگی ها و احتمال ادغام آنها، چه تأثیری بر فعالیت های آتشفشانی منطقه خواهند داشت. به نظر می رسد که هم اکنون ماگمای داغ در حال پر کردن برخی از شکاف های ایجادشده در پی این گسستگی ها است.
شاید زمانی که این شکاف ها به هم می پیوندند، دیگر بشری بر روی سیاره زمین نباشد؛ اما برای زمین شناسانِ امروز، این پدیده فرصتی نادر برای مشاهده مستقیم این نیروهای زمین ساختی در حال عمل است.
این فرآیند به ویژه به مراحل پایانی اقیانوس «نئو-تتیس» مربوط می شود؛ بخشی از «چرخه ویلسون» که چگونگی پیدایش، گسترش و سپس ناپدید شدن تدریجی اقیانوس ها را در پی جابه جایی صفحات تکتونیکی توصیف می کند.
پژوهشگران می گویند: گذار از فرورانش اقیانوسی به برخورد قاره ای، مرحله ای کلیدی در «چرخه ویلسون» محسوب می شود. با این حال، فرآیندهای کلیدی حاکم بر این گذار به دلیل مشاهدات پراکنده از ساختار در عمق، همچنان نامشخص هستند.
این پژوهش در مجله Nature Geoscience منتشر شده است.