تاریخ هنر (فصل اول: پیش از تاریخ؛ قسمت دوم- هنر دوره‌ی نوسنگی یا روستانشینی)

تاریخ هنر (فصل اول: پیش از تاریخ؛ قسمت دوم- هنر دوره‌ی نوسنگی یا روستانشینی)

یافته‌های باستان شناسی اواسط هزاره چهارم (حدود ۳۵۰۰ پیش از میلاد) نشان می‌دهد که اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دهکده‌های آسیای جنوب غربی و شمال آفریقا (مصر) بسیار بهبود یافته بود.

تاریخ ثبت: 1396/10/03 - تاریخ بروزآوری: 1396/11/06

تصویر 1 - ماکت سفالی برای نگهداری آذوقه، تپه سنگ چخماق شاهرود حدود 6 تا 5 هزار سال پیش از میلاد

هنر دوره‌ی نوسنگی یا روستانشینی

از حدود ۱۰۰۰۰ سال پیش از میلاد مجدداً شرایط آب و هوایی در بعضی مناطق جهان تغییر کرد و هوا گرمتر شد. به تدریج انسان‌ها زندگی در غارها و پناهگاه‌ها را ترک و زندگی در دشت‌ها را آغاز کردند و دوره‌ی پارینه سنگی به تدریج خاتمه یافت و انسان دوره‌ی تازه‌ای از زندگی خود را شروع و شیوه‌ی هنری جدیدی بنا نهاد. این دوره‌ی تازه عهد نوسنگی یا عهد دهکده نشینی نامیده شد. دوره‌ی نوسنگی دومین دوره از ادوار تاریخ تحول زندگی انسان است. این نامگذاری به این علت است که انسان در آغاز این دوره نه تنها در ساخت ابزارهای سنگی تحولی به وجود آورد و آنها را کارآمدتر کرد، بلکه کم کم زندگی مبتنی بر شکار و گردآوری غذا را ترک و زندگی کشاورزی و دامپروری را آغاز کرد.
یافته‌های باستان شناسی اواسط هزاره چهارم (حدود ۳۵۰۰ پیش از میلاد) نشان می‌دهد که اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دهکده‌های آسیای جنوب غربی و شمال آفریقا (مصر) بسیار بهبود یافته بود. دهکده‌ها بزرگتر شده و بر جمعیت افزوده شده بود. دست ساخته‌ها متنوع تر شده و کیفیت ساخت اشیاء بهبود یافته و داد و ستد گسترده‌تر شده و نخستین اشکال نگارش نیز ابداع شد. با این رخدادها بعضی از این مناطق در آستانه تمدن شهرنشینی و آغاز حکومتها قرار گرفتند.

 

 

 

• هنر نوسنگی در آسیا
 

در فاصله ۱۰۰۰۰ تا ۶۰۰۰ پیش از میلاد گروه‌های انسانی ساکن در دامنه‌های زاگرس، جنوب آناتولی (ترکیه) و فلسطین (سوریه و اردن) کاشت گندم و جو و پرورش گوسفند را فرا گرفتند و نخستین دهکده‌های عصر نوسنگی در نقاطی از ایران، عراق، ترکیه و فلسطین شکل گرفتند در تپه سنگ چخماق (نزدیک شاهرود)، تعدادی ظروف سفالی بزرگ که برای نگهداری مواد غذایی ساخته شده‌اند. از روی این ظرف که به شکل ماکت (الگو) ساخته شده می‌توان به شکل خانه‌ها پی‌برد (تصویر 1).

کاوش‌های باستان شناسی نشان حدود ۶۰۰۰ تا ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌دهد که روند روستانشینی در اغلب مناطق قاره آسیا و شمال آفریقا (مصر) گسترش یافته است. همزمان با شروع روستانشینی، فن خانه‌سازی، نخ‌ریسی، بافندگی و سفالگری و ... ابداع شد. انسان عصر نوسنگی فاقد پیشینه‌ی هنری نبود بلکه نقاشی، کنده کاری، تندیس سازی، خراطی و فن پرداخت سنگ‌های زینتی را از دوره‌ی پارینه سنگی می‌شناخت. در این دوره انسان مانند عصر پارینه سنگی تنها به طبیعت وابسته نبود بلکه بخشی از نیازهای خود را از طریق دامداری و کشاورزی تأمین می‌کرد و فرصت اندیشیدن داشت و از این فرصت برای بهبود وضعیت زندگی خود استفاده کرد.در طول دوره‌ی نوسنگی مردها علاوه بر کار کشاورزی به شکار نیز می‌پرداختند. زن‌ها علاوه بر زاد و ولد به بافندگی، سفالگری و کشاورزی نیز اشتغال داشتند و به همین خاطر در نزد خانواده از احترام برخوردار بودند، وجود تعداد قابل توجهی تندیس‌های زنانه در محوطه‌های دوره‌ی نوسنگی نشان از اهمیت زنان در زندگی روزمره دارد و از این تندیس‌ها به عنوان الهه مادر تعبیر می‌شود که نماد زاد و ولد و تداوم زندگی هستند (تصویر 1).

تصویر 2 - ونوس تپه سراب، کرمانشاه، حدود 6 هزار سال پیش از میلاد - موزه ملی ایراندر اوایل هزاره چهارم پیش از میلاد با ابداع چرخ سفالگری، سفال‌ها از تقارن منظمی برخوردار شده و نقاشی روی سفال از اهمیت برخوردار می‌شود. سفال‌ها در آغاز دارای نقوش هندسی (خطوط موازی، عمودی، زیگزاگ، موجی و شطرنجی و ...) بودند و این نقش‌ها با رنگ‌های سیاه یا قرمز بر روی آنها رسم می‌شدند. اندکی بعد تصویر انسان، پرندگان، چهارپایان و ستارگان نیز رایج شد (تصاویر3 و4 و 5).

شیوه تصویر نگاری موجودات، ساده، خلاصه شده و دو بعدی هستند و بدن موجودات به شکل هندسی و در بعضی موارد روی اجزای بدن اغراق می‌شود (مثل شاخ‌ها)، به همین خاطر تصاویر از واقع نمایی و طبیعتگرایی به دور هستند. آثار و اشیای هنری به جا مانده از دوره‌ی نوسنگی در نقاط مختلف دنیا همزمان نیستند و از نظر نوع با هم متفاوتند. به طور مثال در ایران و عراق سفال و در فلسطین جمجمه‌های یادبودی و در انگلستان سنگ افراشت‌ها (سنگ‌هایی که به صورت عمودی روی زمین قرار گرفته است) باقی مانده‌اند (تصویر ۱۴).

تصویر 3 - کاسه سفالی، تل گپ، خوزستان حدود 4 هزار سال پیش از میلادتصویر 4 - گلدان سفالی، مصر، 4500 سال پیش از میلاد

در اریحا (دهکده‌ای در کشور اردن) پرستش جمجمه مانند برخی جوامع بومی آفریقا رایج بود، در این محل تعدادی سردیس آدمی که سیمای نافذ و پر حالت دارند و به هزاره هفتم و ششم پیش از میلاد تعلق دارند، کشف شده است. هنرمندان اریحا جمجمه را از بقیه اسکلت جدا می‌کردند و با گچ رنگی دوباره آن را به شکل سر آدم در می‌آوردند و در بازسازی سعی می‌کردند که شبیه چهره صاحب آن باشد (تصویر 6).

 سازندگان این سردیس‌ها پیشگامان هنر چهره سازی در دوره های بعد هستند.

 تصویر 5 - کاسه سفالی تل سامرا، عراق، 5500 پیش از میلاد

تصویر6- جمجمه گچ‌اندود،اریحا،اردن حدود 6 تا 7 هزار سال پیش از میلاد

• هنر نوسنگی در اروپا
 

تصویر 7 - ب - ماکت بازسازی شده استون هنج از نمای بالا
 
تصویر 7 - الف - استون هنج (سنگ افراشته) یا پرستشگاه نجومی سنگی، انگلستان، حدود 1800 تا 1400 سال پیش از میلاد
 

دوره‌ی نوسنگی اروپا، دیرتر از آسیا و در حدود 4000 قبل از میلاد شروع شد. در اروپا دهکده‌های مشابه آسیای جنوب غربی به وجود نیامد، اما از این دوره، ساختمان‌های سنگ افراشت بزرگ و حیرت‌آوری باقی مانده است. ساختمان‌هایی که از قطعات بزرگ سنگ‌های مسطح که هیچ ملاطی ندارند، درست شده‌اند. یکی از مشهورترین آنها استون هنج در انگلستان است. این ساختمان، دایره‌ای وسیع از تخته سنگ‌هایی است که به فواصل مساوی از یکدیگر به طور عمود بر زمین نصب شده و بر روی آنها تخته سنگ‌های افقی قرار داده شده و در میان آنها دو دایره کوچک‌تر ایجاد شده و در مرکز آن یک قطعه سنگ بزرگ قرار دارد. این مجموعه درست مقابل با نقطه‌ای از آسمان است که در روز اول انقلاب صیفی (روز اول تیرماه) خورشید از آن طلوع می کند. این مجموعه بیانگر یک رصدخانه در ارتباط با گردش خورشید است (تصویر 7 الف وب).

 • دوره‌ی نوسنگی در دیگر قاره‌ها
دوره‌ی نوسنگی در قاره‌های آمریکا، آفریقا (غیر از شمال این قاره) و استرالیا بین 1000 تا 4000 هزار سال پیش از میلاد شروع شد و تقریباً بدون تغییر باقی ماند. در این مناطق، زندگی کوچنشینی و روستایی تا قرون جدید به شکل بدوی ادامه یافته است. بعضی از اقوام مردم آمریکای مرکزی و آمریکای جنوبی از این مرحله گذشته و وارد مرحله‌ی شهرنشینی شدند.

تصویر 1 - ماکت سفالی برای نگهداری آذوقه، تپه سنگ چخماق شاهرود حدود 6 تا 5 هزار سال پیش از میلاد

هنر دوره‌ی نوسنگی یا روستانشینی

از حدود ۱۰۰۰۰ سال پیش از میلاد مجدداً شرایط آب و هوایی در بعضی مناطق جهان تغییر کرد و هوا گرمتر شد. به تدریج انسان‌ها زندگی در غارها و پناهگاه‌ها را ترک و زندگی در دشت‌ها را آغاز کردند و دوره‌ی پارینه سنگی به تدریج خاتمه یافت و انسان دوره‌ی تازه‌ای از زندگی خود را شروع و شیوه‌ی هنری جدیدی بنا نهاد. این دوره‌ی تازه عهد نوسنگی یا عهد دهکده نشینی نامیده شد. دوره‌ی نوسنگی دومین دوره از ادوار تاریخ تحول زندگی انسان است. این نامگذاری به این علت است که انسان در آغاز این دوره نه تنها در ساخت ابزارهای سنگی تحولی به وجود آورد و آنها را کارآمدتر کرد، بلکه کم کم زندگی مبتنی بر شکار و گردآوری غذا را ترک و زندگی کشاورزی و دامپروری را آغاز کرد.
یافته‌های باستان شناسی اواسط هزاره چهارم (حدود ۳۵۰۰ پیش از میلاد) نشان می‌دهد که اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دهکده‌های آسیای جنوب غربی و شمال آفریقا (مصر) بسیار بهبود یافته بود. دهکده‌ها بزرگتر شده و بر جمعیت افزوده شده بود. دست ساخته‌ها متنوع تر شده و کیفیت ساخت اشیاء بهبود یافته و داد و ستد گسترده‌تر شده و نخستین اشکال نگارش نیز ابداع شد. با این رخدادها بعضی از این مناطق در آستانه تمدن شهرنشینی و آغاز حکومتها قرار گرفتند.

 

 

 

• هنر نوسنگی در آسیا
 

در فاصله ۱۰۰۰۰ تا ۶۰۰۰ پیش از میلاد گروه‌های انسانی ساکن در دامنه‌های زاگرس، جنوب آناتولی (ترکیه) و فلسطین (سوریه و اردن) کاشت گندم و جو و پرورش گوسفند را فرا گرفتند و نخستین دهکده‌های عصر نوسنگی در نقاطی از ایران، عراق، ترکیه و فلسطین شکل گرفتند در تپه سنگ چخماق (نزدیک شاهرود)، تعدادی ظروف سفالی بزرگ که برای نگهداری مواد غذایی ساخته شده‌اند. از روی این ظرف که به شکل ماکت (الگو) ساخته شده می‌توان به شکل خانه‌ها پی‌برد (تصویر 1).

کاوش‌های باستان شناسی نشان حدود ۶۰۰۰ تا ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌دهد که روند روستانشینی در اغلب مناطق قاره آسیا و شمال آفریقا (مصر) گسترش یافته است. همزمان با شروع روستانشینی، فن خانه‌سازی، نخ‌ریسی، بافندگی و سفالگری و ... ابداع شد. انسان عصر نوسنگی فاقد پیشینه‌ی هنری نبود بلکه نقاشی، کنده کاری، تندیس سازی، خراطی و فن پرداخت سنگ‌های زینتی را از دوره‌ی پارینه سنگی می‌شناخت. در این دوره انسان مانند عصر پارینه سنگی تنها به طبیعت وابسته نبود بلکه بخشی از نیازهای خود را از طریق دامداری و کشاورزی تأمین می‌کرد و فرصت اندیشیدن داشت و از این فرصت برای بهبود وضعیت زندگی خود استفاده کرد.در طول دوره‌ی نوسنگی مردها علاوه بر کار کشاورزی به شکار نیز می‌پرداختند. زن‌ها علاوه بر زاد و ولد به بافندگی، سفالگری و کشاورزی نیز اشتغال داشتند و به همین خاطر در نزد خانواده از احترام برخوردار بودند، وجود تعداد قابل توجهی تندیس‌های زنانه در محوطه‌های دوره‌ی نوسنگی نشان از اهمیت زنان در زندگی روزمره دارد و از این تندیس‌ها به عنوان الهه مادر تعبیر می‌شود که نماد زاد و ولد و تداوم زندگی هستند (تصویر 1).

تصویر 2 - ونوس تپه سراب، کرمانشاه، حدود 6 هزار سال پیش از میلاد - موزه ملی ایراندر اوایل هزاره چهارم پیش از میلاد با ابداع چرخ سفالگری، سفال‌ها از تقارن منظمی برخوردار شده و نقاشی روی سفال از اهمیت برخوردار می‌شود. سفال‌ها در آغاز دارای نقوش هندسی (خطوط موازی، عمودی، زیگزاگ، موجی و شطرنجی و ...) بودند و این نقش‌ها با رنگ‌های سیاه یا قرمز بر روی آنها رسم می‌شدند. اندکی بعد تصویر انسان، پرندگان، چهارپایان و ستارگان نیز رایج شد (تصاویر3 و4 و 5).

شیوه تصویر نگاری موجودات، ساده، خلاصه شده و دو بعدی هستند و بدن موجودات به شکل هندسی و در بعضی موارد روی اجزای بدن اغراق می‌شود (مثل شاخ‌ها)، به همین خاطر تصاویر از واقع نمایی و طبیعتگرایی به دور هستند. آثار و اشیای هنری به جا مانده از دوره‌ی نوسنگی در نقاط مختلف دنیا همزمان نیستند و از نظر نوع با هم متفاوتند. به طور مثال در ایران و عراق سفال و در فلسطین جمجمه‌های یادبودی و در انگلستان سنگ افراشت‌ها (سنگ‌هایی که به صورت عمودی روی زمین قرار گرفته است) باقی مانده‌اند (تصویر ۱۴).

تصویر 3 - کاسه سفالی، تل گپ، خوزستان حدود 4 هزار سال پیش از میلادتصویر 4 - گلدان سفالی، مصر، 4500 سال پیش از میلاد

در اریحا (دهکده‌ای در کشور اردن) پرستش جمجمه مانند برخی جوامع بومی آفریقا رایج بود، در این محل تعدادی سردیس آدمی که سیمای نافذ و پر حالت دارند و به هزاره هفتم و ششم پیش از میلاد تعلق دارند، کشف شده است. هنرمندان اریحا جمجمه را از بقیه اسکلت جدا می‌کردند و با گچ رنگی دوباره آن را به شکل سر آدم در می‌آوردند و در بازسازی سعی می‌کردند که شبیه چهره صاحب آن باشد (تصویر 6).

 سازندگان این سردیس‌ها پیشگامان هنر چهره سازی در دوره های بعد هستند.

 تصویر 5 - کاسه سفالی تل سامرا، عراق، 5500 پیش از میلاد

تصویر6- جمجمه گچ‌اندود،اریحا،اردن حدود 6 تا 7 هزار سال پیش از میلاد

• هنر نوسنگی در اروپا
 

تصویر 7 - ب - ماکت بازسازی شده استون هنج از نمای بالا
 
تصویر 7 - الف - استون هنج (سنگ افراشته) یا پرستشگاه نجومی سنگی، انگلستان، حدود 1800 تا 1400 سال پیش از میلاد
 

دوره‌ی نوسنگی اروپا، دیرتر از آسیا و در حدود 4000 قبل از میلاد شروع شد. در اروپا دهکده‌های مشابه آسیای جنوب غربی به وجود نیامد، اما از این دوره، ساختمان‌های سنگ افراشت بزرگ و حیرت‌آوری باقی مانده است. ساختمان‌هایی که از قطعات بزرگ سنگ‌های مسطح که هیچ ملاطی ندارند، درست شده‌اند. یکی از مشهورترین آنها استون هنج در انگلستان است. این ساختمان، دایره‌ای وسیع از تخته سنگ‌هایی است که به فواصل مساوی از یکدیگر به طور عمود بر زمین نصب شده و بر روی آنها تخته سنگ‌های افقی قرار داده شده و در میان آنها دو دایره کوچک‌تر ایجاد شده و در مرکز آن یک قطعه سنگ بزرگ قرار دارد. این مجموعه درست مقابل با نقطه‌ای از آسمان است که در روز اول انقلاب صیفی (روز اول تیرماه) خورشید از آن طلوع می کند. این مجموعه بیانگر یک رصدخانه در ارتباط با گردش خورشید است (تصویر 7 الف وب).

 • دوره‌ی نوسنگی در دیگر قاره‌ها
دوره‌ی نوسنگی در قاره‌های آمریکا، آفریقا (غیر از شمال این قاره) و استرالیا بین 1000 تا 4000 هزار سال پیش از میلاد شروع شد و تقریباً بدون تغییر باقی ماند. در این مناطق، زندگی کوچنشینی و روستایی تا قرون جدید به شکل بدوی ادامه یافته است. بعضی از اقوام مردم آمریکای مرکزی و آمریکای جنوبی از این مرحله گذشته و وارد مرحله‌ی شهرنشینی شدند.

1397/04/30 02:58
در زمینه‌ی انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • «انجمن خرد» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • انجمن خرد از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • درج در قسمت هایی که با ستاره قرمز مشخص گردیده الزامی است.
  • تعداد کاراکترهای نام، ایمیل و نظر نباید به ترتیب بیش از 100، 300 و 500 بیشتر باشد . در صورت عدم رعایت متاسفانه نظر شما ثبت نخواهد گردید.
  • نظرات پس از تأیید مدیر سایت منتشر می‌شود.

نام:

پست الکترونیک:

متن نظر:

کد امنیتی:

نظرات: